{"id":21,"date":"2016-03-04T22:00:22","date_gmt":"2016-03-04T21:00:22","guid":{"rendered":"http:\/\/sydor.net.pl\/wordpress\/2016\/03\/04\/tajlandia-kambodza-wietnam-czesc-1\/"},"modified":"2025-07-31T10:07:36","modified_gmt":"2025-07-31T08:07:36","slug":"tajlandia-kambodza-wietnam","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/sydor.net.pl\/wordpress\/2016\/03\/tajlandia-kambodza-wietnam\/","title":{"rendered":"Tajlandia, Kambod\u017ca, Wietnam"},"content":{"rendered":"

Relacja z wycieczki po Tajlandii, Kambod\u017cy i Wietnamie<\/span><\/h2>\n
Luty, Marzec\u00a02016<\/em><\/span><\/h6>\n

[google_map_easy id=”2″]<\/span><\/p>\n

Cz\u0119\u015b\u0107 1 – Bangkok<\/span><\/h4>\n

Je\u017adzi cz\u0142owiek po \u015bwiecie i je\u017adzi… Marzenia z dzieci\u0144stwa mi si\u0119 ko\u0144cz\u0105 :). Tym razem geneza wybranego kierunku jest zupe\u0142nie inna. Nie przypominam sobie, \u017cebym w m\u0142odo\u015bci us\u0142ysza\u0142 nazw\u0119 Angkor Wat. Cho\u0107 w zasadzie powinienem, gdy\u017c miejsce zosta\u0142o ponownie odkryte jeszcze pod koniec XIX wieku, przez francuskiego podr\u00f3\u017cnika Henri Mouhot\u2019a. Mo\u017ce gdyby lekcje historii nie by\u0142y tak obsesyjnie skupione na wszystkich naszych nieudanych powstaniach i innych kl\u0119skach, to wspomnia\u0142yby o najwi\u0119kszej budowli sakralnej na \u015bwiecie i najwi\u0119kszym imperium pocz\u0105tk\u00f3w drugiego tysi\u0105clecia. A mo\u017ce wspomnia\u0142y, tylko ja nie uwa\u017ca\u0142em? Kto to dzisiaj pami\u0119ta? Pami\u0119tam za to, \u017ce w 2008 roku ogl\u0105da\u0142em w National Geographic serial dokumentalny \u201eKolosy Staro\u017cytno\u015bci\u201d. Jeden z odcink\u00f3w nosi\u0142 tajemniczy tytu\u0142 Angkor Wat. To wtedy po raz pierwszy dowiedzia\u0142em si\u0119 wi\u0119cej o ca\u0142ej sprawie. A w ka\u017cdym razie wtedy dobrze j\u0105 sobie zapami\u0119ta\u0142em. Niby filmy dokumentalne to taki intelektualny fast food, ale jak si\u0119 nie ma czasu na studiowanie powa\u017cnych dzie\u0142 naukowych z r\u00f3\u017cnych interesuj\u0105cych dziedzin, to dobre i to. Operatorzy NG pokazali wspania\u0142\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 o pi\u0119ciu monumentalnych wie\u017cach wy\u0142aniaj\u0105cych si\u0119 z morza d\u017cungli w promieniach wschodz\u0105cego s\u0142o\u0144ca. Obraz by\u0142 tak spektakularny, \u017ce wry\u0142 mi si\u0119 w pami\u0119\u0107 nawet bez komentarza. A narrator doda\u0142 jeszcze, \u017ce w XII wieku Khmerowie zbudowali imperium obejmuj\u0105ce dzisiejsz\u0105 Kambod\u017c\u0119, Wietnam, Laos, Tajlandi\u0119 i spory kawa\u0142ek Myanmar. Owszem, jest taki kraj, lepiej znany pod dawn\u0105 nazw\u0105 Birma. Stolic\u0105 ich imperium by\u0142 Angkor \u2013 metropolia licz\u0105ca sobie w XII wieku milion mieszka\u0144c\u00f3w. Milion! Londyn dochodzi\u0142 wtedy 100 tysi\u0119cy… Naszego Krakowa nie wspomn\u0119, to by\u0142 taki Garwolin \u2013 ze 20 tysi\u0119cy dusz.<\/span><\/p>\n

Obejrza\u0142em ten film i chocia\u017c wtedy je\u017adzili\u015bmy ju\u017c po \u015bwiecie, to pomy\u015bla\u0142em, \u017ce gdzie jak gdzie, ale do Kambod\u017cy to mo\u017ce pojecha\u0107 tylko szaleniec (ewentualnie ekipa wielkiej telewizji, jak NG czy BBC). Niemniej od tamtej pory coraz cz\u0119\u015bciej obija\u0142o mi si\u0119 o uszy owe Angkor Wat. Mo\u017cna zapyta\u0107: kto dzi\u015b nie s\u0142ysza\u0142 o Angkor Wat?! Jednak nie tak dawno s\u0142ysza\u0142 jeszcze ma\u0142o kto. Nie min\u0119\u0142o wiele lat i mityczny Angkor pojawi\u0142 si\u0119 w katalogu turystycznym Rainbow i to nie w dziale \u201esurvival dla hardcor\u00f3w\u201d tylko dla normalnych ludzi. Jakby tego by\u0142o ma\u0142o, to na miejsce leci nasz ulubiony Dreamliner, w kt\u00f3rym mo\u017cemy si\u0119 wyspa\u0107, a nie skatowa\u0107 przez 10 godzin lotu. Wi\u0119cej zach\u0119t nie by\u0142o trzeba. Zwiedzanie Angkoru by\u0142o zawarte w kilku r\u00f3\u017cnych imprezach objazdowych, z kt\u00f3rych najbardziej pasowa\u0142a nam \u201eKambod\u017ca-Laos-Wietnam\u201d, gdy\u017c w \u017cadnym z tych kraj\u00f3w jeszcze nie byli\u015bmy. Tajlandi\u0119 mieli\u015bmy odfajkowan\u0105, a zazwyczaj staramy si\u0119 nie wraca\u0107 do miejsc ju\u017c odwiedzonych, dop\u00f3ki pozostaje tak du\u017co nieodwiedzonych. Jednak wersja z Tajlandi\u0105 wyst\u0119powa\u0142a w odmianie Deluxe wyr\u00f3\u017cniaj\u0105cej si\u0119 lepszymi hotelami w cz\u0119\u015bci objazdowej i ma\u0142\u0105, kameraln\u0105 grup\u0105. Nawet te \u201elepsze\u201d (4*) hotele w tamtych krajach budzi\u0142y nasze obawy, a co dopiero \u201ezwyk\u0142e\u201d (3*). Z obawy przed spaniem w 3-gwiazdkowych sza\u0142asach z li\u015bci palmowych, wybrali\u015bmy \u201eTajlandia-Kambod\u017ca-Wietnam Deluxe\u201d. Na wiele si\u0119 nasza zapobiegliwo\u015b\u0107 nie zda\u0142a, gdy\u017c miesi\u0105c przed wyjazdem dostali\u015bmy z biura info, \u017ce nie zebra\u0142a si\u0119 wystarczaj\u0105ca ilo\u015b\u0107 ch\u0119tnych na Deluxe i mog\u0105 nas przenie\u015b\u0107 na zwyk\u0142\u0105, ewentualnie mo\u017cemy oczywi\u015bcie ca\u0142kiem zrezygnowa\u0107. Super. O rezygnacji mowy nie by\u0142o, wi\u0119c podwoili\u015bmy zapasy odstraszaczy komar\u00f3w, w\u0119\u017cy i skorpion\u00f3w i przepisali\u015bmy si\u0119 na Tajlandia-Kambod\u017ca-Wietnam nie-Deluxe. W takiej sytuacji mo\u017cna by\u0142o zawczasu wybra\u0107 Kambod\u017ca-Laos-Wietnam, ale kto wiedzia\u0142? A teraz ju\u017c na tak\u0105 zmian\u0119 za p\u00f3\u017ano, bo to inny lot. Trudno. Pocieszenie tylko takie, \u017ce w Tajlandii byli\u015bmy wy\u0142\u0105cznie na Phuket, a teraz b\u0119dzie Bangkok i Pattaya, czyli kompletnie inna cz\u0119\u015b\u0107 kraju.<\/span><\/p>\n

R\u00f3wne 10 miesi\u0119cy od zam\u00f3wienia wycieczki do wylotu, min\u0119\u0142o nieprzyjemnie szybko. W og\u00f3le ostatnio czas jako\u015b szybko mija \u2013 co\u015b musi by\u0107 nie w porz\u0105dku. 21 lutego w po\u0142udnie byli\u015bmy ju\u017c na Ok\u0119ciu gotowi na now\u0105 przygod\u0119. Z powodu lotu na wsch\u00f3d, z doby uciek\u0142o nam 6 godzin i rano dnia nast\u0119pnego wyl\u0105dowali\u015bmy ju\u017c w Suvarnabhumi Airport w Bangkoku. Mimo, \u017ce spali\u015bmy wygodnie w samolocie, to byli\u015bmy jednak kompletnie sko\u0142owani lotem i zmian\u0105 czasu. Jak zwykle. Dzie\u0144 na szcz\u0119\u015bcie zapowiada\u0142 si\u0119 lajtowy. Przed po\u0142udniem zakwaterowali\u015bmy si\u0119 w hotelu i do wieczora by\u0142o wolne. Przesiedzenie ca\u0142ego dnia w hotelowym pokoju, nawet w stanie sko\u0142owania d\u0142ugim lotem jest g\u0142upot\u0105, wi\u0119c po wst\u0119pnym odpoczynku wybrali\u015bmy si\u0119 na zwiedzenie okolicy hotelu na w\u0142asn\u0105 nog\u0119. Hotel by\u0142 wybrany tylko do przenocowania, wi\u0119c okolica by\u0142a sm\u0119tna, ale lokalny koloryt jak najbardziej prawdziwy. Pewnie nawet prawdziwszy, ni\u017c w dzielnicach turystycznych. Jednak na pocz\u0105tek trzeba by\u0142o si\u0119 przestawi\u0107 nie tylko na nowy czas, ale jeszcze na nowy klimat. A klimat tam parszywy. Gor\u0105co jak diabli, no i obezw\u0142adniaj\u0105ca wilgotno\u015b\u0107. Niby te\u017c zima, bo to p\u00f3\u0142kula p\u00f3\u0142nocna, ale w po\u0142udniowo-wschodniej Azji w og\u00f3le nie wyst\u0119puje \u017cadna pora roku dla nas cho\u0107by zno\u015bna. Wyszed\u0142szy z hotelowej klimatyzacji, zacz\u0119li\u015bmy si\u0119 aklimatyzowa\u0107. \u017bebym ja si\u0119 zaaklimatyzowa\u0142 do tamtego klimatu potrzeba pewnie ze 30 lat, wi\u0119c zrezygnowa\u0142em z aklimatyzowania si\u0119 i poci\u0142em si\u0119 zwyczajnie \u2013 bez aklimatyzacji. Jak uprzedzi\u0142 nas pan przewodnik Dawid, ci\u0119\u017cko chodzi si\u0119 po ulicach Bangkoku. I to nie z powodu klimatu. Przej\u015bcie ulicami cho\u0107by kilkuset metr\u00f3w to wyzwanie i kupa czasu. Dlaczego? Bo nie ma kt\u00f3r\u0119dy i\u015b\u0107. To, \u017ce chodniki s\u0105 do chodzenia jest wy\u0142\u0105cznie europejskim wymys\u0142em. Nikt w tamtym rejonie \u015bwiata nie pozwoli sobie na takie marnotrawstwo miejsca. I to miejsca najbardziej atrakcyjnego biznesowo. Ulica wprawdzie jest miejscem przemieszczania si\u0119, ale przede wszystkim po prostu \u017cycia i robienia interes\u00f3w. Na chodniku mo\u017cna rozstawi\u0107 wszystko \u2013 handel, us\u0142ugi, gastronomi\u0119 i ka\u017cdy inny rodzaj dzia\u0142alno\u015bci. Jak mo\u017cna, to si\u0119 rozstawia. Od \u015bcian budynk\u00f3w do kraw\u0119\u017cnika stoj\u0105 stragany, w\u00f3zki, z kt\u00f3rych sprzedaje si\u0119 \u201eprzek\u0105ski\u201d, uliczne garkuchnie, ewentualnie sklepiki wystawiaj\u0105 dodatkowo towar na ulic\u0119 \u2013 jak na niego wpadniesz, to mo\u017ce kupisz. Skutkiem tego zwyczajnie nie ma kt\u00f3r\u0119dy i\u015b\u0107. Jest ci\u0105g\u0142a walka o ka\u017cdy metr \u2013 przeciskanie si\u0119, kluczenie, przepychanie mi\u0119dzy lud\u017ami i sprz\u0119tami. Mo\u017cna pr\u00f3bowa\u0107 troch\u0119 schodzi\u0107 na jezdni\u0119, ale to ryzykowne. Jezdni\u0105 w\u0142adaj\u0105 skutery. To jest ci\u0105g\u0142y strumie\u0144 skuter\u00f3w od kraw\u0119\u017cnika, do kraw\u0119\u017cnika. A pieszy jest dla nich powietrzem. Nie istnieje jako przeszkoda. Nikt nawet nie pr\u00f3buje go omija\u0107, ka\u017cdy jest pewny, \u017ce uskoczy w ostatniej chwili. Par\u0119 razy uskoczy\u0142em i wr\u00f3ci\u0142em na zat\u0142oczony chodnik.<\/span><\/p>\n

\"Uliczki<\/a>
Uliczki Bangkoku<\/span><\/figcaption><\/figure>\n

W takim to kolorycie pokonywali\u015bmy z trudem w\u0105skie uliczki otaczaj\u0105ce hotel. Z ciekawo\u015bci\u0105 ogl\u0105dali\u015bmy, co ma nam do zaoferowania ulica. A by\u0142o to wida\u0107, s\u0142ycha\u0107 i przede wszystkim \u2013 czu\u0107. Ja wiem, \u017ce jak si\u0119 jest w obcym kraju, to powinno si\u0119 pr\u00f3bowa\u0107 lokalnych potraw, ale zabrak\u0142o nam odwagi, \u017ceby si\u0119gn\u0105\u0107 po specja\u0142y sprzedawane z dwuko\u0142owych w\u00f3zk\u00f3w na chodniku. Pomijam, \u017ce wygl\u0105d tych potraw do z\u0142udzenia przypomina\u0142 \u017caby nadziane na patyki, jakie\u015b ma\u0142e upieczone w ca\u0142o\u015bci ptaszki, zapiekane robactwo pe\u0142zaj\u0105ce itp., ale przede wszystkim nasze obawy budzi\u0142a strona sanitarno-epidemiologiczna. To chyba pierwszy raz w \u017cyciu, kiedy doceni\u0142em inspektor\u00f3w poczciwego sanepidu. Zachodzi\u0142a obawa, \u017ce mijane przez nas punkty gastronomiczne, mog\u0142yby nie otrzyma\u0107 certyfikatu dopuszczenia do prowadzenia dzia\u0142alno\u015bci w bran\u017cy spo\u017cywczej. Wed\u0142ug mnie nie dosta\u0142yby nawet certyfikatu na dzia\u0142alno\u015b\u0107 w bran\u017cy g\u00f3rniczo-hutniczej. Taki by\u0142 syf! Statystyczny inspektor wspomnianego sanepidu, postawiony na tej ulicy pad\u0142by na ziemi\u0119, jak ra\u017cony gromem. Najtwardsi z inspektor\u00f3w, kt\u00f3rzy wszystko ju\u017c w \u017cyciu widzieli, mo\u017ce ustaliby na nogach, ale regularne wizyty na le\u017cance u psychoanalityka do ko\u0144ca \u017cycia i tak mieliby zagwarantowane. Co ciekawe, z ca\u0142ej tej ulicznej gastronomii korzysta\u0142y przy nas masy ludzi, pa\u0142aszowali wszystko ze smakiem, spluwali na chodnik odw\u0142okami chrz\u0105szczy, niczym pestkami od czere\u015bni, z o\u017cywieniem gadali ze znajomymi i brali sobie dok\u0142adki. Nie zauwa\u017cyli\u015bmy ani jednego osobnika konaj\u0105cego w konwulsjach w rynsztoku, czego w zasadzie nale\u017ca\u0142oby oczekiwa\u0107. Tkwi\u0142a w tym jaka\u015b nierozwik\u0142ana przez wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 medycyn\u0119 zagadka. Swoj\u0105 drog\u0105 kilka dni p\u00f3\u017aniej zatrzymali\u015bmy si\u0119 na post\u00f3j na przydro\u017cnym bazarku w Kambod\u017cy i zobaczyli\u015bmy tam rzeczy, przy kt\u00f3rych ta boczna uliczka w Bangkoku jako ca\u0142o\u015b\u0107, powinna otrzyma\u0107 bite trzy gwiazdki w przewodniku Michelina. Ale do tego wr\u00f3cimy.<\/span><\/p>\n

Przyznam si\u0119 bez ogr\u00f3dek \u2013 wr\u00f3cili\u015bmy do hotelu g\u0142odni. Ale \u017cywi. Wst\u0105pili\u015bmy tylko do jednego z tysi\u0119cy sklepik\u00f3w ameryka\u0144skiej sieci 7-11 (tamtejszy odpowiednik Biedronki), nabyli\u015bmy butelkowane napoje i jakie\u015b fabrycznie zapakowane przek\u0105ski. Nie chcia\u0142em psu\u0107 \u017conie humoru, wi\u0119c nie podzieli\u0142em si\u0119 z ni\u0105 moimi przemy\u015bleniami na temat, jak mo\u017ce wygl\u0105da\u0107 fabryka owych przek\u0105sek. W ko\u0144cu i tak by\u0142 tylko jeden spos\u00f3b, \u017ceby si\u0119 o tym przekona\u0107 \u2013 zje\u015b\u0107, co kupili\u015bmy i z ufno\u015bci\u0105 czeka\u0107 nast\u0119pnego dnia. Zreszt\u0105 tego dnia ju\u017c nic ciekawego nie mia\u0142o miejsca. Do wieczora pracowicie przestawiali\u015bmy si\u0119 na nowy czas i padli\u015bmy spa\u0107 o nieokre\u015blonej godzinie. A pobudka dnia nast\u0119pnego, jak i wszystkich kolejnych dni objazdu, nie p\u00f3\u017aniej, ni\u017c o 6:00. Czyli wed\u0142ug naszego, polskiego czasu \u2013 o p\u00f3\u0142nocy. O tej porze zwykle jeszcze nawet nie chodz\u0119 spa\u0107, nie m\u00f3wi\u0105c o wstawaniu. Nie by\u0142o lito\u015bci. Poranny odg\u0142os budzika rozpocz\u0105\u0142 na powa\u017cnie przestawia\u0107 nas na nowy czas.<\/span><\/p>\n

Od tego dnia rozpoczyna\u0142a si\u0119 w\u0142a\u015bciwa wycieczka objazdowa i twarde zwiedzanie. Przewodnik Dawid nie wygl\u0105da\u0142 na faceta, kt\u00f3ry b\u0119dzie pob\u0142a\u017cliwie podchodzi\u0142 do niesubordynowanych turyst\u00f3w, wi\u0119c nikt nie odwa\u017cy\u0142 si\u0119 sp\u00f3\u017ani\u0107. Powiem wi\u0119cej \u2013 przez ca\u0142y, 10-dniowy objazd, poza jednym ma\u0142ym wyj\u0105tkiem, nikt z 30-osobowej grupy nie sp\u00f3\u017ani\u0142 si\u0119 nigdzie, ani razu. Co ciekawe, w Tajlandii nasz przewodnik w og\u00f3le nie istnia\u0142 – by\u0142 przebrany za turyst\u0119. Prawo oprowadzania wycieczek maj\u0105 tam wy\u0142\u0105cznie lokalni przewodnicy i towarzyszy\u0142 nam taki – Kitinop si\u0119 nazywa\u0142. R\u00f3wny i sympatyczny go\u015b\u0107. Nasz Dawid by\u0142 ca\u0142kiem incognito :). Nadchodz\u0105cy dzie\u0144 mia\u0142 zacz\u0105\u0107 si\u0119 zwiedzaniem kilku najwa\u017cniejszych atrakcji Bangkoku. Nam to jak najbardziej na r\u0119k\u0119, bo nie byli\u015bmy. Wybierali\u015bmy si\u0119 na zwiedzanie Bangkoku podczas pobytu na Phuket w 2012 roku, jednak miasto nawiedzi\u0142y wtedy najwi\u0119ksze od p\u00f3\u0142 wieku powodzie, kt\u00f3re poza szkodami fizycznymi, spowodowa\u0142y powa\u017cne zagro\u017cenie epidemiologiczne. Jak oni si\u0119 bali zagro\u017cenia epidemiologicznego, to ju\u017c nie wiem, co musia\u0142o pe\u0142za\u0107 po ulicach… W ka\u017cdym razie wszystkie wycieczki turystyczne do Bangkoku zosta\u0142y skasowane. Wtedy \u017ca\u0142owali\u015bmy, ale teraz by\u0142o jak znalaz\u0142. W kilka godzin du\u017co si\u0119 nie nazwiedza, a nie mieli\u015bmy nawet ca\u0142ego dnia, gdy\u017c do wieczora musieli\u015bmy jeszcze dojecha\u0107 do Siem Reap w Kambod\u017cy \u2013 okr\u0105g\u0142e 400km, a droga szczeg\u00f3lnie w Kambod\u017cy, nie by\u0142a autostrad\u0105. Zacz\u0119li\u015bmy od \u015bwi\u0105tyni Wat Traimit i pos\u0105gu Z\u0142otego Buddy. W tym przypadku nazwa nie jest metaforyczna \u2013 pos\u0105g to 5 ton czystego z\u0142ota! Pos\u0105g wykonano najprawdopodobniej w okolicach XIII wieku w Ayutthaya (stolica prowincji 80km na p\u00f3\u0142noc od Bangkoku). Sta\u0142 sobie spokojnie w jakiej\u015b \u015bwi\u0105tyni przez 5 stuleci a\u017c do najazdu birma\u0144skiego w XVIII wieku. Wtedy w celu ochrony przed rabunkiem ogipsowano ca\u0142\u0105 figur\u0119 i wywieziono do Bangkoku, jako niewiele wart gipsowy odlew Buddy. Jeden z tysi\u0119cy innych. Kto\u015b za\u0142atwi\u0142 to profesjonalnie, i skutecznie uciszy\u0142 \u015bwiadk\u00f3w, gdy\u017c sprawa popad\u0142a w zapomnienie na kolejnych 200 lat. Dopiero w latach 30-tych XX wieku przez przypadek odkryto, co znajduje si\u0119 pod gipsem. Pewnie kto\u015b si\u0119 potkn\u0105\u0142 i przypakowa\u0142 Buddzie z dyni, a\u017c si\u0119 gips posypa\u0142… Cho\u0107 oficjalnie utrzymuj\u0105, \u017ce to by\u0142y prace renowacyjne. Kto by si\u0119 zajmowa\u0142 renowacj\u0105 pospolitej, gipsowej figury? Niewa\u017cne. Pos\u0105g zosta\u0142 ponownie odkryty, ale nadal nie by\u0142o dla niego stosownego pomieszczenia. Przez nast\u0119pne 20 lat rezydowa\u0142 sobie w blaszanej wiacie (5 ton z\u0142ota!) i dopiero w latach 50-tych wybudowano mu stosowne miejsce kultu w \u015bwi\u0105tyni Wat Traimit, kt\u00f3r\u0105 w\u0142a\u015bnie zwiedzali\u015bmy. Obejrzeli\u015bmy z\u0142otego O\u015bwieconego, zrobili\u015bmy zdj\u0119cia i z powrotem do autobusu. Kolejny by\u0142 Le\u017c\u0105cy Budda.<\/span><\/p>\n

\"Pos\u0105g<\/a>
Pos\u0105g Z\u0142otego Buddy<\/span><\/figcaption><\/figure>\n

Kaplica Le\u017c\u0105cego Buddy (Viharn Phranorn) zosta\u0142a wzniesiona na terenie 8-hektaroego kompleksu \u015bwi\u0105tyni Wat Pho przez kr\u00f3la Ram\u0119 III w XIX wieku. To najwi\u0119ksza i najstarsza \u015bwi\u0105tynia Bangkoku, starsza ni\u017c samo miasto. Rama III uczyni\u0142 z niej centrum nauki: literatury, historii, agronomii i astrologii. Do dzi\u015b jest wa\u017cnym o\u015brodkiem tradycyjnej medycyny, w szczeg\u00f3lno\u015bci masa\u017cu tajskiego. Sam Le\u017c\u0105cy Budda to spory obiekt: 46m d\u0142ugo\u015bci i 15 wysoko\u015bci. Jak ka\u017cdy le\u017c\u0105cy Budda, przedstawiony jest na prawym boku z lew\u0105 r\u0119k\u0105 wyci\u0105gni\u0119t\u0105 wzd\u0142u\u017c cia\u0142a. Przedstawia Budd\u0119 osi\u0105gaj\u0105cego stan nirwany. Wykonany z otynkowanych cegie\u0142, na wierzchu poz\u0142acany. Kusi\u0142o mnie, \u017ceby odku\u0107 par\u0119 cegie\u0142ek \u2013 ciekawe czy w \u015brodku nie kryje si\u0119 co\u015b cennego :). Jednak po\u015bpiech i atmosfera miejsca nie sprzyja\u0142y podj\u0119ciu prac budowlanych. Zakonotowa\u0142em sobie, \u017ce mo\u017ce warto tu kiedy\u015b wr\u00f3ci\u0107 z m\u0142oteczkiem i przecinaczkiem… Poza sam\u0105 kaplic\u0105 Le\u017c\u0105cego i innymi typowymi dla miejsca zabudowaniami, na terenie \u015bwi\u0105tyni znajduje si\u0119 mn\u00f3stwo stup. Stupa to takie sto\u017ckowe, szpiczaste ustrojstwo przewa\u017cnie bogato zdobione. S\u0142u\u017cy jako relikwiarz lub grobowiec. Na terenie Wat Pho jest ich a\u017c 99, z czego wyr\u00f3\u017cniaj\u0105 si\u0119 4 najwi\u0119ksze. Najstarsza \u015brodkowa zosta\u0142a wzniesiona pod koniec XVIII wieku przez Ram\u0119 I, jako grobowiec wizerunku Buddy z Ayutthayi. Rama III zbudowa\u0142 p\u00f3\u0142nocn\u0105 na prochy Ramy II i po\u0142udniow\u0105 na prochy w\u0142asne. Ostania powsta\u0142a ju\u017c za Ramy IV i nie pami\u0119tam po co. Pozosta\u0142e mniejsze stupy (po 5m wysoko\u015bci), to grobowce dalszych krewnych Ramy III. Zalecia\u0142o nepotyzmem. Zastanawia\u0142em si\u0119 w jakiej pozycji b\u0119dzie nast\u0119pny Budda, bo siedz\u0105cy i le\u017c\u0105cy ju\u017c by\u0142, ale nast\u0119pny by\u0142 Wielki Pa\u0142ac Kr\u00f3lewski.<\/span><\/p>\n

\"Le\u017c\u0105cy<\/a>
Le\u017c\u0105cy Budda<\/span><\/figcaption><\/figure>\n

Tajlandia jest monarchi\u0105 konstytucyjn\u0105. Obecnie panuj\u0105cym kr\u00f3lem jest Rama IX. Posta\u0107 o ciekawej historii, jednak wspomn\u0119 tylko, \u017ce jest w\u0142adc\u0105 uwielbianym przez nar\u00f3d i ciesz\u0105cym si\u0119 wielkim szacunkiem. Jednocze\u015bnie jest najbogatszym monarch\u0105 \u015bwiata \u2013 jego maj\u0105tek osobisty szacuje si\u0119 na 30 mld USD. Nie, nie ukrad\u0142 tej kasy. Nie, monarchia nie jest utrzymywana ze skarbu pa\u0144stwa. Utrzymanie kr\u00f3la nic nie kosztuje podatnik\u00f3w. Utrzymuje si\u0119 z w\u0142asnego maj\u0105tku (cho\u0107 pytanie, jak do niego doszed\u0142 mo\u017ce nie by\u0107 od rzeczy), ponadto rodzina kr\u00f3lewska funduje z w\u0142asnych pieni\u0119dzy szko\u0142y, uniwersytety i szpitale. Rama IX jest ju\u017c jednak bardzo leciwy. Panuje od 1946 roku i jest najd\u0142u\u017cej panuj\u0105cym w\u0142adc\u0105. Nie mog\u0119 si\u0119 powstrzyma\u0107 i zacytuj\u0119 jego pe\u0142ne, ceremonialne imi\u0119: Jego Wspania\u0142o\u015b\u0107, Wielki Pan, Si\u0142a Ziemi, Niepor\u00f3wnywalna Moc, Syn Mahidola, Potomek Boga Wisznu, Wielki Kr\u00f3l Syjamu, Jego Kr\u00f3lewsko\u015b\u0107, Wspania\u0142a Ochrona<\/em>. Z jego potomkami nie jest ju\u017c rak r\u00f3\u017cowo. Jedyny syn i oficjalny nast\u0119pca tronu Maha Vajiralongkorn ma na w\u0142asn\u0105 pro\u015bb\u0119 powa\u017cnie zszargan\u0105 reputacj\u0119. Z trzech c\u00f3rek tylko jedna \u2013 ksi\u0119\u017cniczka Sirindhorn cieszy si\u0119 sympati\u0105 ludu. Sp\u0119dza \u017cycie na dzia\u0142alno\u015bci charytatywnej i uszczuplaniu fortuny rodowej na rzecz najbiedniejszych obywateli. Dwie pozosta\u0142e to typowe gwiazdy \u2013 modnie i drogo ubrane, pustawe w \u015brodku. Poza tym, \u017ce ksi\u0119\u017cniczki, to jedna aktorka, a druga nie pami\u0119tam kto.<\/span><\/p>\n

\"Pa\u0142ac<\/a>
Pa\u0142ac Kr\u00f3lewski w Bangkoku<\/span><\/figcaption><\/figure>\n

Wielki Pa\u0142ac, kt\u00f3ry zwiedzali\u015bmy, nie jest ju\u017c rezydencj\u0105 kr\u00f3la od 1925 roku. Kr\u00f3l Rama VII przekaza\u0142 go ludowi Tajlandii. Obecnie w znacznej cz\u0119\u015bci udost\u0119pniony do zwiedzania, pe\u0142ni ju\u017c tylko funkcje reprezentacyjne podczas wizyt oficjalnych go\u015bci kr\u00f3la. Przyjmowane w nim s\u0105 inne koronowane g\u0142owy, prezydenci, ambasadorowie itp. Pa\u0142ac zajmuje wielki obszar w pobli\u017cu rzeki Chao Praya i robi imponuj\u0105ce wra\u017cenie. Budowali go przez sto lat 1782 \u2013 1880 i wida\u0107, \u017ce nie oszcz\u0119dzali. Nie pisz\u0119 przewodnika turystycznego i odsy\u0142am do \u017ar\u00f3de\u0142, wspomn\u0119 tylko o pos\u0105\u017cku szmaragdowego Buddy. W \u015bwi\u0105tyni szmaragdowego Buddy (Wat Phra Kaeo) znajduje si\u0119 jadeitowy pos\u0105\u017cek o wysoko\u015bci niemal p\u00f3\u0142 metra. Jego pochodzenie to przyd\u0142uga legenda, ale w udokumentowanej historii najpierw sp\u0119dzi\u0142 34 lata w Lampang, potem 84 w Chiang Mai, a w 1552 r\u0105bn\u0119li go Laota\u0144czycy i przez 226 lat przechowywali w swojej stolicy Vientianne. Dopiero w 1778 tajska armia pod przyw\u00f3dztwem genera\u0142a Chao Phra Chakri (p\u00f3\u017aniejszego Ramy I) rozjecha\u0142a Laos i pos\u0105\u017cek wr\u00f3ci\u0142 do \u00f3wczesnej stolicy Syjamu \u2013 Thonburi (uwaga: do 1949 roku Tajlandia nazywa\u0142a si\u0119 Syjam). Ostatecznie trafi\u0142 do specjalnie dla niego wybudowanej \u015bwi\u0105tyni na terenie pa\u0142acu w Bangkoku. Trzy razy do roku pos\u0105\u017cek przebiera si\u0119 z wielk\u0105 pomp\u0105 w nowe szaty \u2013 stosownie od pory roku. W p\u00f3\u0142nocnej Tajlandii s\u0105 trzy pory roku: ch\u0142odna, gor\u0105ca oraz deszczowa. Po Wielkim Pa\u0142acu chodzili\u015bmy sporo czasu. W\u0142a\u015bciwie, gdzie si\u0119 nie obr\u00f3ci\u0107, by\u0142o co\u015b ciekawego do fotografowania. I w og\u00f3le by\u0142oby super, gdyby nie Chi\u0144czycy. Dali nam ju\u017c nie\u017ale w ko\u015b\u0107 podczas wycieczki do Chin, ale liczy\u0142em, \u017ce na tym koniec. Nic bardziej mylnego. Rozle\u017ali si\u0119 ju\u017c po ca\u0142ej Azji i zaczynaj\u0105 rozpe\u0142za\u0107 po reszcie \u015bwiata. Na ca\u0142ej trasie naszej wycieczki by\u0142o ich mrowie. Wsz\u0119dzie, gdzie by\u0142o co\u015b do zwiedzania, od Bangkoku po Hanoi, nie by\u0142o tego czego\u015b wida\u0107, bo zas\u0142aniali Chi\u0144czycy. Dramat jaki\u015b. W og\u00f3le uwa\u017cam, \u017ce administratorzy wszystkich powa\u017cnych zabytk\u00f3w powinni przynajmniej jeden dzie\u0144 w tygodniu reklamowa\u0107, jako \u201eDzie\u0144 bez Chi\u0144czyk\u00f3w\u201d \u2013 by\u0142oby wiadomo, kiedy zwiedza\u0107, \u017ceby co\u015b zobaczy\u0107.<\/span><\/p>\n

Z pa\u0142acu udali\u015bmy si\u0119 na zas\u0142u\u017cony obiad w restauracji na barce zacumowanej na rzece Chao Praya (po europejsku Menam). W og\u00f3le zastanawiaj\u0105ca jest rozbie\u017cno\u015b\u0107 nazw \u201emi\u0119dzynarodowych\u201d i oryginalnych tajskich. Zwykle takie nazewnictwo jest zbli\u017cone cho\u0107by fonetycznie, a tutaj ni w z\u0105b. Podczas ca\u0142ej wycieczki pan Dawid zwraca\u0142 nam uwag\u0119 na takie rzeczy. We\u017amy sam Bangkok \u2013 kr\u00f3tka nazwa tajska (oczywi\u015bcie w transkrypcji na alfabet \u0142aci\u0144ski): Krung Thep (miasto anio\u0142\u00f3w) czyli w zasadzie Los Angeles… Nazwa pe\u0142niejsza: Krung Thep Maha Nakhon (miasto anio\u0142\u00f3w, wielkie miasto). Do Bangkoku nadal daleko. No to mo\u017ce odwrotnie: spr\u00f3bujmy prze\u0142o\u017cy\u0107 fonetycznie na tajski nazw\u0119 Bangkok: otrzymujemy co\u015b w rodzaju \u201etu rosn\u0105 dzikie \u015bliwki\u201d. Europejscy podr\u00f3\u017cnicy, nadaj\u0105cy w dawnych czasach te nazwy albo brali ci\u0119\u017ckie zio\u0142o, albo ni cholery nie mogli si\u0119 dogada\u0107 z miejscowymi… To jednak nie koniec nazwy Bangkoku. Pe\u0142na nazwa tego miasta jest wpisana do ksi\u0119gi rekord\u00f3w Guinnessa, jako najd\u0142u\u017csza nazwa miasta na \u015bwiecie. W oryginale brzmi ona: \u0e01\u0e23\u0e38\u0e07\u0e40\u0e17\u0e1e\u0e21\u0e2b\u0e32\u0e19\u0e04\u0e23 \u0e2d\u0e21\u0e23\u0e23\u0e31\u0e15\u0e19\u0e42\u0e01\u0e2a\u0e34\u0e19\u0e17\u0e23\u0e4c \u0e21\u0e2b\u0e34\u0e19\u0e17\u0e23\u0e32\u0e22\u0e38\u0e18\u0e22\u0e32\u0e21\u0e2b\u0e32\u0e14\u0e34\u0e25\u0e01 \u0e20\u0e1e\u0e19\u0e1e\u0e23\u0e31\u0e15\u0e19\u0e4c \u0e23\u0e32\u0e0a\u0e18\u0e32\u0e19\u0e35\u0e1a\u0e38\u0e23\u0e35\u0e23\u0e21\u0e22\u0e4c \u0e2d\u0e38\u0e14\u0e21\u0e23\u0e32\u0e0a\u0e19\u0e34\u0e40\u0e27\u0e28\u0e19\u0e4c \u0e21\u0e2b\u0e32\u0e2a\u0e16\u0e32\u0e19 \u0e2d\u0e21\u0e23\u0e1e\u0e34\u0e21\u0e32\u0e19 \u0e2d\u0e27\u0e15\u0e32\u0e23\u0e2a\u0e16\u0e34\u0e15 \u0e2a\u0e31\u0e01\u0e01\u0e30\u0e17\u0e31\u0e15\u0e15\u0e34\u0e22\u0e30 \u0e27\u0e34\u0e29\u0e13\u0e38\u0e01\u0e23\u0e23\u0e21\u0e1b\u0e23\u0e30\u0e2a\u0e34\u0e17\u0e18\u0e34\u0e4c (139 znak\u00f3w tajskich nie licz\u0105c spacji). Mo\u017cna sobie skopiowa\u0107 do t\u0142umacza Google i ods\u0142ucha\u0107, jak brzmi: 16 sekund gadania ci\u0119giem. W transkrypcji: Krung Thep Maha Nakhon Amon Rattanakosin Mahinthrayutthaya Maha Dilokphop Noppharat Ratchathani Burirom Udom Ratchaniwet Maha Sathan Amon Piman Awathan Sathit Sakkhathattiya Witsanukam Prasit. Po polsku zwyczajnie: Miasto anio\u0142\u00f3w, wielkie miasto, miejsce pobytu \u015bwi\u0119tego klejnotu Indry (Szmaragdowy Budda), miasto boga nie do zdobycia, wielka stolica \u015bwiata, ozdobiona dziewi\u0119cioma drogimi kamieniami, bogata w pot\u0119\u017cne pa\u0142ace kr\u00f3lewskie, r\u00f3wne niebia\u0144skiej siedzibie odrodzonego boga, miasto podarowane przez Indr\u0119 i zbudowane przez Wisznu. Dziecko zapami\u0119ta. Tajskie dzieci w szkole maj\u0105 gorzej, bo musz\u0105 si\u0119 tego nauczy\u0107 na pami\u0119\u0107, a wi\u0119kszo\u015b\u0107 starych, tajskich s\u0142\u00f3w w tej nazwie dawno wysz\u0142a z u\u017cycia i nikt ich nie zna.<\/span><\/p>\n

Wr\u00f3\u0107my do knajpy: to by\u0142 pierwszy nasz posi\u0142ek \u201ena mie\u015bcie\u201d w czasie wycieczki. Bardzo ostro\u017cnie dobierali\u015bmy potrawy. Wprawdzie nie jestem w tej kwestii przesadnie ostro\u017cny, jednak maj\u0105c przed sob\u0105 10 dni wycieczki objazdowej i ci\u0105g\u0142ego przemieszczania si\u0119, nale\u017cy by\u0107 znacznie bardziej przezornym, ni\u017c na przyk\u0142ad b\u0119d\u0105c na pobycie w hotelu. W hotelu najwy\u017cej cz\u0142owiek sp\u0119dzi trzy dni w kiblu i wychodzi, jak nowo narodzony. Na obje\u017adzie mo\u017ce by\u0107 prawdziwy koszmar. Pos\u0142ucha\u0142em \u017cony: \u017cadnej surowizny, nic nieobrobionego termicznie, \u017cadnych napoj\u00f3w niepochodz\u0105cych z fabrycznie zamkni\u0119tych butelek. Wiele do wyboru nie zosta\u0142o. Najgorzej z piciem. Wed\u0142ug mnie, wod\u0119 pij\u0105 tylko kopytne (i to te pospolite, bo przecie\u017c szlachetny ko\u0144 Zorro pi\u0142 wy\u0142\u0105cznie tequil\u0119). Surowe soki odpadaj\u0105, a wszystkie butelkowane napoje Tajowie s\u0142odz\u0105 tak, \u017ce zatrzymuj\u0105 mi si\u0119 na z\u0119bach. Pozosta\u0142o mi tylko tajskie piwo. S\u0142abe i kiepskie, ale dla mnie to nawet lepiej. W og\u00f3le nie przepadam za piwem, ale w \u017cyciu nie wypi\u0142em go tyle, ile na tym wyje\u017adzie. Zwyczajnie nic innego do picia nie by\u0142o. Przyswoili\u015bmy obiad i z barki-restauracji przeszli\u015bmy bezpo\u015brednio do \u0142odzi, kt\u00f3ra mia\u0142a nas zabra\u0107 na przeja\u017cd\u017ck\u0119 (przep\u0142ywk\u0119?) po kana\u0142ach Bangkoku czyli khlongach. Rzeka Chao-Praya od zawsze koncentrowa\u0142a wok\u00f3\u0142 siebie \u017cycie miasta. Potem dobudowano sie\u0107 kana\u0142\u00f3w, przy kt\u00f3rych Wenecja to makieta dla dzieci. Przez lata by\u0142 to jedyny rodzaj miejskiej komunikacji i transportu towar\u00f3w. Dzisiaj Bangkok przenika g\u0119sta sie\u0107 ulic i wielopasmowych, napowietrznych estakad (jedne i drugie potwornie zakorkowane), ale \u017cycie nad kana\u0142ami pozosta\u0142o. Tyle, \u017ce teraz nad brzegami nie mieszkaj\u0105 bogaci kupcy, a w wi\u0119kszo\u015bci biedota i ludno\u015b\u0107 nap\u0142ywowa przyby\u0142a z obszar\u00f3w wiejskich. Wielkie obszary Tajlandii s\u0105 od wiek\u00f3w regularnie n\u0119kane powodziami i wylewami rzek. Ludno\u015b\u0107 przywyk\u0142a do tego w takim stopniu, \u017ce na wsi buduje si\u0119 ju\u017c jedynie domy na palach. Nawet tam, gdzie powodzi nikt nigdy nie widzia\u0142. Taka architektura. W sumie praktyczna, bo \u017cycie codzienne toczy si\u0119 w przewiewnym cieniu pod domem, a na g\u00f3r\u0119 czyli do domu wchodzi si\u0119 tylko spa\u0107. A i to nie zawsze. Tak mieszkaj\u0105 wszyscy poza miastami. Problem z przyjezdnymi ze wsi do Bangkoku polega na tym, \u017ce nie widz\u0105 r\u00f3\u017cnicy mi\u0119dzy wod\u0105 w rzeczkach ich rodzinnych stron, a kana\u0142ach Bangkoku. A r\u00f3\u017cnica jest. Powiedzia\u0142bym, \u017ce zasadnicza. Te lokalne rzeczki na prowincji s\u0105 brudne, muliste i pe\u0142ne syfu, ale przy wodzie w khlongach jawi\u0105 si\u0119 niczym butelkowana Perrier po $5 za flaszeczk\u0119. W\u0142adze miasta, jak wsz\u0119dzie na \u015bwiecie, nie s\u0105 przychylne ci\u0105g\u0142emu nap\u0142ywowi wiejskiej biedoty szukaj\u0105cej w mie\u015bcie lepszego \u017cycia i staraj\u0105 si\u0119 migrant\u00f3w zniech\u0119ci\u0107 r\u00f3\u017cnymi sposobami. Kiedy ju\u017c ostatecznie godz\u0105 si\u0119 na ich osiedlenie (oczywi\u015bcie zawsze s\u0105 to miejsca najta\u0144sze, czyli brzegi kana\u0142\u00f3w), to doprowadzaj\u0105 im przynajmniej bie\u017c\u0105c\u0105 wod\u0119 w celach sanitarnych, \u017ceby przeciwdzia\u0142a\u0107 epidemiom i innym zarazom. I tu robi si\u0119 problem. Nieskomplikowany tok my\u015blenia takiego wie\u015bniaka przebiega szablonowo: \u201eNajpierw chcieli si\u0119 mnie st\u0105d pozby\u0107 na wszelkie sposoby, a teraz jak ju\u017c si\u0119 zgodzili, to ka\u017c\u0105 mi pi\u0107 wod\u0119 wy\u0142\u0105cznie z tej niebieskiej rurki… Jak nic chc\u0105 mnie otru\u0107! Ojciec pi\u0142 wod\u0119 z rzeki, dziad pi\u0142 i pradziad te\u017c \u2013 to niby czemu ja mam nie pi\u0107?!\u201d. Poniewa\u017c woda w khlongach to naprawd\u0119 diabelska mikstura (od \u015bciek\u00f3w przemys\u0142owych, po zanieczyszczenia biologiczne i zwyczajne \u015bcieki komunalne \u2013 takie zbiorowe szambo), to skutki s\u0105 natychmiastowe i op\u0142akane. Nie pomagaj\u0105 \u017cadne t\u0142umaczenia. Do tych ludzi nic nie dociera. Szpitale fundowane przez rodzin\u0119 kr\u00f3lewsk\u0105 zwyczajnie nie daj\u0105 rady. Poza szybkimi, s\u0105 tak\u017ce skutki d\u0142ugofalowe \u2013 ogromne nasilenie wrodzonych wad genetycznych u dzieci. Rodz\u0105 si\u0119 prawdziwe potworki \u2013 jest nawet jaka\u015b ekspozycja takich \u201emutant\u00f3w\u201d oczywi\u015bcie ju\u017c spreparowanych. Nie skusili\u015bmy si\u0119 na ogl\u0105danie. Co zobaczyli\u015bmy na brzegach kana\u0142\u00f3w, to wida\u0107 na kilku zdj\u0119ciach. Nie sfotografowa\u0142em jako\u015b tych co bardziej drastycznych miejsc. Tym pouczaj\u0105cym akcentem zako\u0144czyli\u015bmy zwiedzanie Bangkoku. Trzeba by\u0142o zapakowa\u0107 si\u0119 do autokaru i wyruszy\u0107 do Kambod\u017cy.<\/span><\/p>\n

\"Bieda-domki<\/a>
Bieda-domki nad Khlongami<\/span><\/figcaption><\/figure>\n

Cz\u0119\u015b\u0107 2\u00a0– Droga do Kambod\u017cy<\/span><\/h4>\n

Na szcz\u0119\u015bcie podr\u00f3\u017c cho\u0107 d\u0142uga, nie by\u0142a nudna \u2013 pan Dawid zdecydowanie stan\u0105\u0142 na wysoko\u015bci zadania i przez wiele godzin podr\u00f3\u017cy nie wypuszcza\u0142 mikrofonu z r\u0119ki. W\u0142a\u015bnie tego wszyscy oczekuj\u0105 od dobrego przewodnika. Opowiada\u0142 troch\u0119 o tym, co mijali\u015bmy po drodze, ale i o Tajlandii i Azji po\u0142udniowo-wschodniej w og\u00f3le. Facet wiedzia\u0142 o czym m\u00f3wi, gdy\u017c w zasadzie wi\u0119kszo\u015b\u0107 roku sp\u0119dza zwykle w\u0142a\u015bnie w tej okolicy, a w Polsce bywa raczej okazjonalnie. Napomkn\u0105\u0142 nam nawet, \u017ce ma \u017con\u0119 Chink\u0119. Tak\u0105 prawdziw\u0105 \u2013 Chink\u0119 z Chin (zapami\u0119ta\u0142em, \u017ceby przy nim za bardzo nie jecha\u0107 na Chi\u0144skich turyst\u00f3w, ale okaza\u0142o si\u0119, \u017ce on sam po nich zdrowo jecha\u0142). Cho\u0107by z tego jednego powodu, wie co w trawie piszczy i jak \u017cycie si\u0119 toczy. Co warto opowiedzie\u0107 o Tajlandii? No oczywi\u015bcie: \u015bwiat duch\u00f3w. W Tajlandii mieszkaj\u0105 wprawdzie Tajowie, ale przede wszystkim duchy przodk\u00f3w. To nie s\u0105 jakie\u015b mityczne stwory, o kt\u00f3rych kto\u015b s\u0142ysza\u0142 sto lat temu. Z duchami ka\u017cdy Taj spotyka si\u0119 co dzie\u0144 i ich istnienie jest tak oczywiste, jak wszystko, co wok\u00f3\u0142 wida\u0107. Przy ka\u017cdym domu, zak\u0142adzie pracy, czy urz\u0119dzie pa\u0144stwowym stoj\u0105 domki dla duch\u00f3w. Im wi\u0119kszy i bogatszy dom, czy wa\u017cniejsza instytucja, tym bardziej okaza\u0142y domek dla duch\u00f3w si\u0119 ko\u0142o niej znajduje. Jest przecie\u017c oczywiste dla ka\u017cdego, \u017ce duchy musz\u0105 gdzie\u015b mieszka\u0107, \u017ceby nie pa\u0142\u0119ta\u0142y si\u0119 ca\u0142y czas mi\u0119dzy lud\u017ami i nie powodowa\u0142y niepotrzebnego zamieszania. Je\u015bli wprowadzasz si\u0119 do nowo kupionego mieszkania czy domu, wiadomo \u017ce czyj\u015b duch ju\u017c tam mieszka. Pytanie: czyj?! I czy to jest duch dobry, czy z\u0142y? Pot\u0119\u017cny czy s\u0142aby, usposobiony przyja\u017anie, czy tylko czekaj\u0105cy okazji, \u017ceby narobi\u0107 brud\u00f3w? \u017beby odpowiedzie\u0107 na te nurtuj\u0105ce i jak\u017ce wa\u017cne pytania, wzywa si\u0119 buddyjskiego mnicha, kt\u00f3ry posiad\u0142 umiej\u0119tno\u015b\u0107 kontaktowania si\u0119 z duchami. Czasem taki wywiad z duchem trwa kilka godzin, ale czasem tydzie\u0144. Przez ten czas mnich musi mie\u0107 zapewniony spok\u00f3j i pe\u0142ne utrzymanie, bo kontakt z duchem (kt\u00f3ry jest czyst\u0105 energi\u0105) wymaga bardzo wiele wysi\u0142ku i energii. Zdarza si\u0119, \u017ce nie mo\u017cna si\u0119 z duchem dogada\u0107, bo duch m\u00f3wi w niezrozumia\u0142ym j\u0119zyku, wtedy k\u0142opot podw\u00f3jny \u2013 trzeba szuka\u0107 mnicha poligloty. \u017beby z duchami \u017cy\u0107 w zgodzie trzeba im zapewni\u0107 dach nad g\u0142ow\u0105 i pe\u0142ne wy\u017cywienie. Dach nad g\u0142ow\u0105 organizuje si\u0119 w\u0142a\u015bnie w postaci specjalnych domk\u00f3w: niekt\u00f3re proste, ale bywaj\u0105 naprawd\u0119 niezwykle kunsztownie wykonane i bogato zdobione. S\u0105 posadowione na kolumnie wysoko\u015bci oko\u0142o metra. W domkach trzeba duchom zapewni\u0107 wikt. W znaczeniu dos\u0142ownym. Mo\u017cna tam znale\u017a\u0107 wszystko: od kanapek i owoc\u00f3w, po Coca-Col\u0119 w puszkach i napoje wyskokowe. Sk\u0105d wiadomo, co lubi duch? To mi\u0119dzy innymi ma ustali\u0107 mnich. Je\u015bli oka\u017ce si\u0119, \u017ce ko\u0142o naszego domu pomieszkuje duch dziadka Zenka, to wiadomo, co dziadek lubi\u0142 \u2013 przecie\u017c co wiecz\u00f3r wpada\u0142 na kielicha! Ale je\u015bli mieszka u nas te\u017c duch babci Hildegardy, to rozs\u0105dniej postawi\u0107 osobny domek z wyszynkiem dla dziadka z ty\u0142u domu, \u017ceby m\u00f3g\u0142 w spokoju waln\u0105\u0107 sobie jednego. Przecie\u017c ca\u0142a rodzina wie, \u017ce babcia \u017ale znosi\u0142a sk\u0142onno\u015bci dziadka do procent\u00f3w i je\u015bli teraz jej duch b\u0119dzie duchowi dziadka znowu ciosa\u0142 ko\u0142ki na \u0142bie przy okazji ka\u017cdego kieliszka, to wnerwiony duch dziadka mo\u017ce nam narobi\u0107 zdrowych k\u0142opot\u00f3w, zamiast okaza\u0107 wdzi\u0119czno\u015b\u0107, \u017ce o niego dbamy. Takie sprawy s\u0105 dla Taj\u00f3w oczywiste. Kiedy zapyta\u0107 ich, jak wyt\u0142umacz\u0105, \u017ce pozostawione dla duch\u00f3w potrawy i napoje nie znikaj\u0105, patrz\u0105 na pytaj\u0105cego, jak na niedorozwini\u0119tego \u2013 przecie\u017c duchy s\u0105 energi\u0105 i z pozostawionych im wiktua\u0142\u00f3w wysysaj\u0105 sam\u0105 energi\u0119, pozostawiaj\u0105c tylko nic nie wart\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 materialn\u0105. Taka wyssana z energii kanapka nadaje si\u0119 ju\u017c co najwy\u017cej dla psa. Troch\u0119 trudno jest mi powstrzyma\u0107 si\u0119 od opisania tego z nutami humoru, ale w Tajlandii nikt nie traktuje tych spraw lekko. \u0141o\u017c\u0105 mn\u00f3stwo wysi\u0142ku, czasu i pieni\u0119dzy, \u017ceby dobrze \u017cy\u0107 z duchami i nie narazi\u0107 si\u0119 na ich gniew. Z tego samego powodu rynek samochod\u00f3w u\u017cywanych praktycznie nie istnieje \u2013 kto jest stukni\u0119ty na tyle, \u017ceby kupi\u0107 samoch\u00f3d z duchem poprzedniego w\u0142a\u015bciciela?! Istota buddyzmu polega w\u0142a\u015bnie na tym, \u017ce przez ca\u0142e \u017cycie nale\u017cy zbiera\u0107 dobr\u0105 energi\u0119 (karm\u0119) i d\u0105\u017cy\u0107 do o\u015bwiecenia. Je\u015bli nie uda si\u0119 w obecnym wcieleniu, to z pewno\u015bci\u0105 uda si\u0119 w kt\u00f3rym\u015b z kolejnych. Je\u015bli by\u0142e\u015b wredny, to zebra\u0142e\u015b z\u0142\u0105 energi\u0119 i masz, jak w banku, \u017ce ona do ciebie wr\u00f3ci. Jak \u017cy\u0142e\u015b, jak \u015bwinia, to wiadomo, w jakim wcieleniu si\u0119 odrodzisz, nie? Pan Dawid po\u015bwi\u0119ci\u0142 mn\u00f3stwo czasu na obeznanie nas z podstawami religioznawstwa azjatyckiego, jednak ja \u2013 zakuty \u0142eb, nie mog\u0119 poj\u0105\u0107 nawet o chodzi w bajkach opowiadanych przez naszych magik\u00f3w w czarnych sukienkach, wi\u0119c tym bardziej nie by\u0142em w stanie doceni\u0107 kunsztu tamtejszych czarnoksi\u0119\u017cnik\u00f3w. Odpuszczam temat.<\/span><\/p>\n

Kolejna sprawa z \u017cycia Taj\u00f3w (ale tak\u017ce Khmer\u00f3w), kt\u00f3ra mocno wry\u0142a mi si\u0119 w pami\u0119\u0107. Swaty i ma\u0142\u017ce\u0144stwo. Tu s\u0105 dopiero ciekawe zwyczaje. Obecnie m\u0142odzi poznaj\u0105 si\u0119 ju\u017c podobnie, jak w reszcie \u015bwiata \u2013 w pracy, w szkole, na jakiej\u015b zabawie. Ma\u0142\u017ce\u0144stwa aran\u017cowane nale\u017c\u0105 ju\u017c do rzadko\u015bci i zdarzaj\u0105 si\u0119 tylko w naprawd\u0119 zabitych dechami, konserwatywnych wiochach. Tak wi\u0119c m\u0142odzi mog\u0105 si\u0119 pozna\u0107 w do\u015b\u0107 pospolitych okoliczno\u015bciach, zaczynaj\u0105 mie\u0107 si\u0119 ku sobie i ostatecznie dochodz\u0105 do wniosku, \u017ce decyduj\u0105 si\u0119 sp\u0119dzi\u0107 ze sob\u0105 \u017cycie (albo przynajmniej spr\u00f3bowa\u0107). I tu zaczynaj\u0105 si\u0119 schody. Dla ch\u0142opaka. Je\u015bli obydwoje nie chc\u0105 zosta\u0107 ods\u0105dzeni od czci i wiary i przep\u0119dzeni na zbity pysk ze swoich rodzinnych dom\u00f3w i nawet okolicy, w kt\u00f3rej mieszkali, to absztyfikant musi bezwzgl\u0119dnie uzyska\u0107 zgod\u0119 ojca swojej wybranki na o\u017cenek. Od czego zgoda zale\u017cy? Ano g\u0142\u00f3wnie od dw\u00f3ch rzeczy: po pierwsze od przepowiedni, kt\u00f3r\u0105 na zlecenie ojca przygotuje wynaj\u0119ty w tym celu wr\u00f3\u017cbita, po drugie od wp\u0142acenia przez m\u0142odego, z g\u00f3ry ustalonej kwoty zabezpieczenia… Wr\u00f3\u017cbita mo\u017ce opowiada\u0107 r\u00f3\u017cne rzeczy o spodziewanym przysz\u0142ym zam\u0105\u017cp\u00f3j\u015bciu, jednak ojciec przysz\u0142ej panny m\u0142odej jest zazwyczaj zainteresowany g\u0142\u00f3wnie spodziewan\u0105 ilo\u015bci\u0105 i p\u0142ci\u0105 przysz\u0142ych wnuk\u00f3w. Jak w wi\u0119kszo\u015bci spo\u0142ecze\u0144stw prymitywnych (z naszego punktu widzenia), zabezpieczeniem rodziny na przysz\u0142o\u015b\u0107 s\u0105 dzieci. Dzieci i wnuki, w szczeg\u00f3lno\u015bci ch\u0142opaki, s\u0105 twoj\u0105 emerytur\u0105. Im wi\u0119cej ich jest, tym wi\u0119ksze oparcie b\u0119dziesz mia\u0142 na staro\u015b\u0107. W Tajlandii czy Kambod\u017cy termin \u201e\u017cycie rodzinne\u201d nabiera zgo\u0142a innego znaczenia, ni\u017c u nas. Tam ka\u017cdy ma w telefonie 200, a czasem i 300 kontakt\u00f3w samych cz\u0142onk\u00f3w rodziny. I jest to rodzina dobrze znana, z kt\u00f3r\u0105 nierzadko si\u0119 spotyka i ma sporo wsp\u00f3lnych spraw. Nie wliczamy w to krewnych, kt\u00f3rych widzia\u0142o si\u0119 raz w \u017cyciu z okazji jakiego\u015b \u015blubu lub pogrzebu. Tam naprawd\u0119 \u017cyje si\u0119 rodzinnie. Dzieciom nie przychodzi do g\u0142owy, \u017ceby wypi\u0105\u0107 si\u0119 na rodzic\u00f3w, kiedy ju\u017c stan\u0105 na w\u0142asnych nogach. Podobno zaczynaj\u0105 zdarza\u0107 si\u0119 takie przypadki, jednak s\u0105 pi\u0119tnowane nawet w telewizji, jako co\u015b niebywa\u0142ego. Tak wi\u0119c pytanie wr\u00f3\u017cbity o ilo\u015b\u0107 spodziewanych wnuk\u00f3w bywa wa\u017cniejsze, ni\u017c na przyk\u0142ad to, czy przysz\u0142y zi\u0119\u0107 b\u0119dzie dobrze traktowa\u0142 \u017con\u0119…<\/span><\/p>\n

No i sprawa najciekawsza: finansowe zabezpieczenie dla panny m\u0142odej. Kwestia nie jest uregulowana prawnie, jednak jest przestrzegana zdecydowanie rygorystycznej, ni\u017c oficjalne zapisy w kodeksach. Wyj\u0105tk\u00f3w od tej regu\u0142y nie ma. Ot\u00f3\u017c kandydat na m\u0119\u017ca musi rodzicom dziewczyny zap\u0142aci\u0107 w got\u00f3wce z g\u00f3ry r\u00f3wnowarto\u015b\u0107 10-letniego utrzymania swojej wybranki na takim poziomie, jaki ma w domu rodzinnym. Warto\u015b\u0107 tego \u201eokupu\u201d mo\u017ce by\u0107 bardzo r\u00f3\u017cna w zale\u017cno\u015bci od statusu dziewczyny. Od kilku do kilkudziesi\u0119ciu tysi\u0119cy dolar\u00f3w. Kwota jest ustalana w trakcie formalnych negocjacji ch\u0142opaka z ojcem dziewczyny. Dop\u00f3ki nie zostanie wp\u0142acona, nie ma mowy o \u015blubie. Po czym naj\u0142atwiej, na pierwszy rzut oka, pozna\u0107 \u00f3w status dziewcz\u0119cia? Banalnie prosto \u2013 po kolorze sk\u00f3ry. Im ja\u015bniejsza, tym wy\u017cszy status spo\u0142eczny (i wy\u017csza kwota zabezpieczenia). Oczywi\u015bcie wa\u017cne jest te\u017c wykszta\u0142cenie dziewczyny, status ekonomiczny rodziny itd. W ca\u0142ej Azji ten kolor sk\u00f3ry kobiety jest zwyczajowym wska\u017anikiem jej \u201eatrakcyjno\u015bci\u201d. Co\u015b jak u nas rok produkcji samochodu \u2013 przy sprzeda\u017cy niewa\u017cne w jakim stanie, czy dobrze utrzymany i zadbany, tylko: \u2013 Rocznik, panie, kt\u00f3ry rocznik?! Tam z dziewczynami to samo: kulawa paskuda z jasn\u0105 sk\u00f3r\u0105 b\u0119dzie mia\u0142a trzy razy wi\u0119ksze branie, ni\u017c \u015bniada pi\u0119kno\u015b\u0107. Zabiegi wybielania sk\u00f3ry s\u0105 jednymi z najpopularniejszych w tej cz\u0119\u015bci \u015bwiata. Nie dziwota, \u017ce nie spotkasz Azjatki opalaj\u0105cej si\u0119 na pla\u017cy. Kryj\u0105 si\u0119 pod parasolkami, zak\u0142adaj\u0105 maseczki, d\u0142ugie sukienki i r\u0119kawiczki za \u0142okie\u0107 w najgorszy upa\u0142. Jak masz ciemn\u0105 sk\u00f3r\u0119, to\u015b z posp\u00f3lstwa i wiochy. Jak jasn\u0105, to z miasta i wysokiej klasy spo\u0142ecznej. Oczywi\u015bcie je\u017celi c\u00f3rka, to tak\u017ce i mamu\u015bka musi si\u0119 wybieli\u0107, \u017ceby swoim kolorem sk\u00f3ry nie zdradzi\u0107, \u017ce w mie\u015bcie to rodzina mieszka od kilku lat, a nie pokole\u0144. \u017beby podtrzyma\u0107 analogi\u0119 do samochod\u00f3w, to wybielanie kojarzy mi si\u0119 z cofaniem licznika przed sprzeda\u017c\u0105. Czysty ob\u0142\u0119d. Wracaj\u0105c do finans\u00f3w pana m\u0142odego \u2013 wp\u0142acona kwota jest bezzwrotna. Je\u015bli ma\u0142\u017ce\u0144stwo si\u0119 posypie, niewa\u017cne z czyjej winy, ch\u0142opak nie zobaczy ani grosza z wp\u0142aconych pieni\u0119dzy. Dlaczego? Z prostego powodu \u2013 dziewczyna, kt\u00f3ra mia\u0142a ch\u0142opaka (nie m\u00f3wi\u0105c ju\u017c, \u017ce m\u0119\u017ca, lub jakie\u015b dzieci) jest \u201espalona\u201d. Nie ma najmniejszych szans, \u017ceby ponownie kto\u015b si\u0119 ni\u0105 zainteresowa\u0142. Takie s\u0105 zwyczaje spo\u0142eczne od setek lat i nic si\u0119 na to nie poradzi. Zmiany mentalno\u015bci zachodz\u0105 pokoleniami. W Tajlandii jest ogromna ilo\u015b\u0107 ma\u0142\u017ce\u0144stw mieszanych: Tajek z obcokrajowcami i w przewa\u017caj\u0105cej wi\u0119kszo\u015b\u0107 to s\u0105 w\u0142a\u015bnie te dziewczyny, kt\u00f3re s\u0105 po nieudanym zwi\u0105zku \u201elokalnym\u201d. One nie szukaj\u0105 m\u0142odych Europejczyk\u00f3w lub Australijczyk\u00f3w, ale w\u0142a\u015bnie pan\u00f3w 50+. Z prostego powodu \u2013 m\u0142odemu zawsze mo\u017ce co\u015b paln\u0105\u0107 do \u0142ba i dziewczyna znowu zostanie na lodzie, natomiast starszy pan b\u0119dzie bardziej stateczny i przywi\u0105zany do m\u0142odej \u017cony, dodatkowo naprawd\u0119 dobrze o niego dbaj\u0105cej. Obcokrajowcy w \u017cadnym wypadku nie s\u0105 zwolnieni z wp\u0142aty zabezpieczenia za pann\u0119 m\u0142od\u0105. Z t\u0105 tylko r\u00f3\u017cnic\u0105, \u017ce kwota jest automatycznie potrojona. Z jakiego powodu? Bo jest znacznie wi\u0119ksza szansa, \u017ce takie mieszane ma\u0142\u017ce\u0144stwo si\u0119 rozpadnie. Ponadto bia\u0142y m\u0119\u017cczyzna z pierwszego \u015bwiata jest automatycznie uznawany za bogacza i zwyczajnie sta\u0107 go na wi\u0119cej. Jeden ze znajomych naszego przewodnika wda\u0142 si\u0119 w taki zwi\u0105zek z Tajk\u0105, ale jak to Polak, kombinowa\u0142 \u017ceby \u201emyta\u201d nie zap\u0142aci\u0107. Tak si\u0119 z\u0142o\u017cy\u0142o, \u017ce sama dziewczyna nie nalega\u0142a, wi\u0119c mimo przestr\u00f3g od wszystkich obeznanych z tematem, wypi\u0105\u0142 si\u0119 na miejscowy zwyczaj i nie zap\u0142aci\u0142 (chodzi\u0142o o ca\u0142kiem spore pieni\u0105dze). Nawet Polacy d\u0142u\u017cej tam mieszkaj\u0105cy (w tym pan Dawid) doradzali, \u017ceby zap\u0142aci\u0142.
\n\u2013 Zap\u0142a\u0107 ch\u0142opie, b\u0119dziesz mia\u0142 spok\u00f3j. Jak nie zap\u0142acisz, dopadnie ci\u0119 plaga zdychaj\u0105cych bawo\u0142\u00f3w.
\nUpar\u0142 si\u0119 jednak i zrobi\u0142 po swojemu. Oczywi\u015bcie wie\u015b\u0107 o chytrym, bogatym Europejczyku (a dla nich bidny Polak czy bogaty Niemiec, to i tak jeden milioner) roznios\u0142a si\u0119 po rodzinie panny m\u0142odej lotem b\u0142yskawicy. Rodzina, jak to rodzina \u2013 kilkaset os\u00f3b, a tak bulwersuj\u0105ca sprawa zmobilizowa\u0142a nawet dalszych krewnych, wi\u0119c pewnie zebra\u0142o si\u0119 z tysi\u0105c \u015awi\u0119cie Oburzonych. Nie dalej jak miesi\u0105c po \u015blubie rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 wizyty. Codziennie m\u0142od\u0105 rodzin\u0119 odwiedzali jacy\u015b krewni dziewczyny, kt\u00f3rych w\u0142a\u015bnie spotka\u0142o straszne nieszcz\u0119\u015bcie i prosili nowego, bogatego krewnego o wsparcie finansowe. U nich to nic takiego \u2013 wszak zosta\u0142 cz\u0142onkiem rodziny, a wszyscy musz\u0105 si\u0119 wspiera\u0107. Nie mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ceby kto\u015b go straszy\u0142 czy grozi\u0142. Po prostu n\u0119kali go na zab\u00f3j. Przychodzili rano, wieczorem, za dnia i czasem w nocy. Coraz to nowi krewni w trudnej sytuacji. Facet ko\u0144czy\u0142 si\u0119 nerwowo. Zasadniczo wszystkim krewniakom pochodz\u0105cym ze wsi niespodziewanie zdech\u0142 baw\u00f3\u0142 i rodzina z dnia na dzie\u0144 zosta\u0142a bez \u015brodk\u00f3w do \u017cycia. G\u0142odne dzieci, chora babcia bez lekarstw \u2013 n\u0119dza i tragedia. Jak zamo\u017cny Europejczyk m\u00f3g\u0142by nie wspom\u00f3c rodziny w tak strasznej sytuacji?! Tak w\u0142a\u015bnie wygl\u0105da Plaga Zdychaj\u0105cych Bawo\u0142\u00f3w. \u017byczliwi znajomi ponownie wyt\u0142umaczyli ch\u0142opakowi o co chodzi\u00a0\u2013 zap\u0142acisz rodzinie zabezpieczenie i przy ka\u017cdej takiej wizycie powiesz:
\n\u2013 Niestety nie mam ju\u017c ani grosza, bo wszystkie oszcz\u0119dno\u015bci zap\u0142aci\u0142em te\u015bciowi za moj\u0105 pi\u0119kn\u0105 \u017con\u0119!
\nOstatecznie nie wytrzyma\u0142 nerwowo i zap\u0142aci\u0142 \u201eokup\u201d. Nie mia\u0142 nawet okazji nikomu si\u0119 tym t\u0142umaczy\u0107, gdy\u017c wszystkie bawo\u0142y natychmiast wyzdrowia\u0142y, a niekt\u00f3re nawet zmartwychwsta\u0142y. Wszelkie inne nieszcz\u0119\u015bcia tak\u017ce zacz\u0119\u0142y omija\u0107 famili\u0119. Cisza i spok\u00f3j. Sielanka.<\/span><\/p>\n

Do zgromadzenia przez pana m\u0142odego pieni\u0119dzy na \u201ezabezpieczenie\u201d dochodzi jeszcze jeden problem. Wynaj\u0119ty wr\u00f3\u017cbita, przy okazji, na podstawie dat urodzenia (bardzo wa\u017cny jest dzie\u0144 tygodnia, na kt\u00f3ry u nas nie zwraca si\u0119 uwagi) i innych przes\u0142anek wyznacza optymaln\u0105 dat\u0119 \u015blubu. Obowi\u0105zuje tamtejszy kalendarz, wi\u0119c mo\u017ce to by\u0107 na przyk\u0142ad \u201esi\u00f3dmy miesi\u0105c roku ma\u0142py\u201d. Jak rok ma\u0142py w\u0142a\u015bnie si\u0119 zacz\u0105\u0142, to masz ch\u0142opie siedem miesi\u0119cy na zgromadzenie kasy. Jak nie zd\u0105\u017cysz, to nast\u0119pny rok ma\u0142py mo\u017ce by\u0107 za 10 lat… Trzeba przyzna\u0107, \u017ce je\u015bli kandydat na zi\u0119cia podoba si\u0119 rodzinie i przepowiednia jest pomy\u015blna, to cz\u0119sto id\u0105 na ust\u0119pstwa \u2013 na przyk\u0142ad roz\u0142o\u017c\u0105 ch\u0142opakowi kwot\u0119 na raty. Ale nie ma zmi\u0142uj \u2013 zap\u0142aci\u0107 trzeba!<\/span><\/p>\n

Byli\u015bmy ju\u017c bli\u017cej Kambod\u017cy, ale jeszcze jedna ciekawa historia o Tajach, a w\u0142a\u015bciwie mieszka\u0144cach Bangkoku (Bangkokczykach?). Ot\u00f3\u017c wyznacznikiem statusu w Bangkoku jest posiadanie samochodu. Je\u015bli chcesz by\u0107 kim\u015b, musisz mie\u0107 samoch\u00f3d i nim je\u017adzi\u0107. Mimo, \u017ce mo\u017cesz dojecha\u0107 do pracy skuterem w kilkana\u015bcie minut, a samochodem w 2 godziny (tak si\u0119 cz\u0119sto zdarza), to chc\u0105c zachowa\u0107 sw\u00f3j status musisz jecha\u0107 samochodem. B\u0119d\u0105c na przyk\u0142ad jakim\u015b kierownikiem, nawet nad kilkoma osobami, nie mo\u017cesz je\u017adzi\u0107 skuterem. Zostaniesz wezwany przez wy\u017cszego szefa i ostro zastrugany za niszczenie wizerunku firmy. Jako kierownik musisz by\u0107 przyk\u0142adem dla pracownik\u00f3w, wskazywa\u0107 im \u015bcie\u017ck\u0119 kariery i pokazywa\u0107 na w\u0142asnym przyk\u0142adzie, \u017ce ci\u0119\u017ck\u0105 prac\u0105 mog\u0105 do czego\u015b doj\u015b\u0107 (kupi\u0107 samoch\u00f3d). Je\u015bli oni je\u017cd\u017c\u0105 skuterami i ty te\u017c, to jaki dajesz przyk\u0142ad? Na choler\u0119 maj\u0105 si\u0119 stara\u0107, skoro po awansie nadal b\u0119d\u0105 je\u017adzi\u0107 skuterami?! Pora\u017caj\u0105co logiczne. Obowi\u0105zuje zasada: zastaw si\u0119, a postaw si\u0119. We\u017a kredyt, zapo\u017cycz si\u0119, mieszkaj pod mostem, jedz resztki, ale samoch\u00f3d musisz kupi\u0107. I najlepiej nowy, \u017ceby nie odziedziczy\u0107 z dobrodziejstwem inwentarza nieznanego ducha… Ju\u017c w Wietnamie mamy przyk\u0142ad skrajnie odwrotnej postawy. Wietnamczycy, jako ludzie praktyczni, pragmatyczni i nierobi\u0105cy niczego na pokaz, je\u017cd\u017c\u0105 tym, czym jest najszybciej i najwygodniej. Manager wysokiego szczebla, kt\u00f3rego sta\u0107 na mercedesa (i cz\u0119sto go ma), b\u0119dzie je\u017adzi\u0142 skuterem, bo jest tanio, a przede wszystkim szybko! Nikt si\u0119 temu nie dziwi, bo ka\u017cdy my\u015bli tak, jak on.<\/span><\/p>\n

Na takich pouczaj\u0105cych historiach mija\u0142a nam droga i ani si\u0119 obejrzeli\u015bmy, jak dojechali\u015bmy do granicy Kambod\u017cy. \u017beby tak\u0105 granic\u0119 w tamtym rejonie \u015bwiata przekroczy\u0107, trzeba mie\u0107 stosown\u0105 ilo\u015b\u0107 o\u015bwiadcze\u0144, za\u015bwiadcze\u0144, zezwole\u0144, wype\u0142nionych druczk\u00f3w, przystawionych piecz\u0105tek itd. \u201eStosowna ilo\u015b\u0107\u201d oznacza w tym przypadku \u201emn\u00f3stwo\u201d. Tak si\u0119 sk\u0142ada, \u017ce wi\u0119kszo\u015bci z tych druczk\u00f3w chyba nikt, nigdy nawet nie widzia\u0142 na oczy. Oficjalna procedura jest tak ustawiona, \u017ceby by\u0142a praktycznie nie do przej\u015bcia. Przyk\u0142adowo: Pan Urz\u0119dnik po przejrzeniu segregatora twoich dokument\u00f3w powie, \u017ce brakuje ci wype\u0142nionego druczku nr AZ\/18-45C. Grzecznie pytasz, sk\u0105d mo\u017cesz wzi\u0105\u0107 taki druczek, \u017ceby go pracowicie i zgodnie z najlepsz\u0105 wiedz\u0105 wype\u0142ni\u0107. Pan Urz\u0119dnik odpowiada, \u017ce s\u0142ysza\u0142 kiedy\u015b, i\u017c rzekomo takie druczki mo\u017cna by\u0142o dosta\u0107 w kancelarii Ministerstwa Spraw Zagranicznych w Phnom Penh, a jego dziadek pono\u0107 nawet taki druk widzia\u0142 na w\u0142asne oczy!
\n\u2013 Tak, oczywi\u015bcie, Panie Urz\u0119dniku, ale \u017ceby si\u0119 dosta\u0107 do Phnom Penh, to musz\u0119 jako\u015b wjecha\u0107 na teren Kambod\u017cy!
\n\u2013 No to masz problem! \u2013 us\u0142yszysz od Pana Urz\u0119dnika. Na szcz\u0119\u015bcie wsz\u0119dzie przyjmowane s\u0105 druki zast\u0119pcze \u2013 takie zielone, z wizerunkami prezydent\u00f3w Stan\u00f3w Zjednoczonych. Zast\u0119puj\u0105 z powodzeniem ka\u017cdy inny dokument i ka\u017cd\u0105 piecz\u0105tk\u0119. Dlatego, je\u015bli w tamtych okolicach uda ci si\u0119 zosta\u0107 Urz\u0119dnikiem, to praktycznie jeste\u015b ustawiony do ko\u0144ca \u017cycia. Ale \u017ceby zosta\u0107 Urz\u0119dnikiem… wiadomo \u2013 ca\u0142e mn\u00f3stwo druk\u00f3w!<\/span><\/p>\n

Nasze biuro turystyczne ma opracowane metody przekraczania granic i um\u00f3wionych Urz\u0119dnik\u00f3w, kt\u00f3rym przekazuje zawczasu stosowne ilo\u015bci Druk\u00f3w Zast\u0119pczych. Dzi\u0119ki temu my nie musimy ju\u017c mie\u0107 \u017cadnych druk\u00f3w poza paszportem. Przed granic\u0105 zebrano od nas nawet paszporty i otrzymali\u015bmy je dopiero w Kambod\u017cy. Przekraczamy zatem granic\u0119 bez zb\u0119dnych formalno\u015bci (i bez paszport\u00f3w). Jednak musieli\u015bmy zmieni\u0107 autokar, a naszych waliz nie mogli\u015bmy tacha\u0107 sami przez ca\u0142\u0105 szeroko\u015b\u0107 pasa \u201eziemi niczyjej\u201d. Z tajskiego autokaru nasze baga\u017ce zosta\u0142y prze\u0142adowane na rozlatuj\u0105ce si\u0119 drewniane w\u00f3zki-samor\u00f3bki i nast\u0119pnie przepchane przez granic\u0119 przez specjalnie wyselekcjonowanych ludzi. Jak stwierdzi\u0142 pan Dawid: najlepszych ludzi. Najlepszych z najlepszych. Dzi\u0119ki temu ilo\u015b\u0107 i zawarto\u015b\u0107 naszych walizek nie powinna ulec zmianie podczas przekraczania granicy. Jako\u015b si\u0119 uda\u0142o \u2013 najlepsi z najlepszych (przyj\u0105wszy uprzednio stosown\u0105 ilo\u015b\u0107 Druk\u00f3w Zast\u0119pczych) dostarczyli nasze klamoty do nowego autokaru po Kambod\u017ca\u0144skiej stronie i nikt nie stwierdzi\u0142 \u017cadnych brak\u00f3w.<\/span><\/p>\n

\"Najlepsi<\/a>
Najlepsi z najlepszych<\/span><\/figcaption><\/figure>\n

Pierwsze kilometry przez Kambod\u017c\u0119 u\u015bwiadomi\u0142y nam, \u017ce Tajlandia to bogaty i dostatni kraj. Tu naprawd\u0119 by\u0142a bieda. Trzeba uczciwie przyzna\u0107, \u017ce Kambod\u017ca to pa\u0144stwo naprawd\u0119 ci\u0119\u017cko do\u015bwiadczone przez histori\u0119. Od kiedy upad\u0142o wielkie imperium Khmer\u00f3w, kt\u00f3rego spu\u015bcizn\u0105 jest w\u0142a\u015bnie Angkor, wszyscy obcy tu sobie u\u017cywali. Tajowie, Laota\u0144czycy, Wietnamczycy, Francuzi… Czemu nie dali rady obcy naje\u017ad\u017acy, to w najnowszej ju\u017c historii zniszczyli sami Kambod\u017canie. Nie b\u0119d\u0119 tu pisa\u0142 historii re\u017cimu Czerwonych Khmer\u00f3w, ale jest to historia tragiczna. Mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce by\u0142 to eksperyment socjologiczny na skal\u0119 ca\u0142ego narodu przeprowadzony bez \u017cadnej kontroli na milionach \u017cywych ludzi. Eksperyment tragiczny i okrutny. Ca\u0142kowicie nieudany. Doprowadzi\u0142 do cofni\u0119cia kraju do czas\u00f3w \u015bredniowiecza i to bez przeno\u015bni. Wyludniono miasta, zniszczono przemys\u0142, a ludzi osadzono na roli do pracy go\u0142ymi r\u0119kami. Pozbawiono ich nawet imion \u2013 ka\u017cdy dosta\u0142 tylko numer. Mog\u0142e\u015b si\u0119 na przyk\u0142ad nazywa\u0107 \u201eBrat nr 15698\u201d. Szale\u0144cy doprowadzili do \u015bmierci milion\u00f3w i nie pozostawili po sobie nawet zaoranej ziemi. Ziemia owszem zosta\u0142a, ale zaminowana. Po rozbiciu re\u017cimu, zlikwidowaniu Demokratycznej Kampuczy (c\u00f3\u017c za przewrotna nazwa) i zaj\u0119ciu kraju przez Wietnamczyk\u00f3w w 1979, Kambod\u017ca by\u0142a najbardziej zaminowanym obszarem \u015bwiata. Pola minowe drugiej wojny \u015bwiatowej, to przy tym pestka. Samo rozminowywanie trwa\u0142o lata i poch\u0142on\u0119\u0142o tysi\u0105ce ofiar. Nie sko\u0144czy\u0142o si\u0119 do dzisiaj. A po tym trzeba by\u0142o jeszcze odtworzy\u0107 pa\u0144stwo, kt\u00f3re zwyczajnie nie istnia\u0142o. Wietnam przekaza\u0142 w\u0142adz\u0119 Khmerom (ale ju\u017c nie czerwonym) i wycofa\u0142 si\u0119 z Kambod\u017cy. Przynajmniej militarnie, bo gospodarczo zosta\u0142… Chocia\u017c kraj si\u0119 rozwija, to jednak pod koniec XX wieku startowa\u0142 z poziomu plemion my\u015bliwsko-zbierackich. Du\u017co jeszcze przed nimi. Asfaltowa droga, kt\u00f3r\u0105 jechali\u015bmy, to jedna z KILKU istniej\u0105cych w Kambod\u017cy. Kolej w og\u00f3le nie istnieje. Kiedy\u015b Francuzi zbudowali jedn\u0105 lini\u0119, ale zosta\u0142a zaorana. Podobno szykuj\u0105 si\u0119, \u017ceby j\u0105 odbudowa\u0107. Ca\u0142y transport jest wy\u0142\u0105cznie wodny i samochodowy. Paliwa brakuje. Na stacjach benzynowych praktycznie go nie ma. W tej sytuacji kwitnie oczywi\u015bcie czarny rynek \u2013 paliwo przemycone z Tajlandii jest sprzedawane (bez \u017cadnego krycia si\u0119) wzd\u0142u\u017c dr\u00f3g, mi\u0119dzy innymi tej, kt\u00f3r\u0105 jechali\u015bmy. Na w\u00f3zkach i straganach wzd\u0142u\u017c drogi stoj\u0105 tysi\u0105ce plastikowych butelek po napojach, wype\u0142nione \u017c\u00f3\u0142t\u0105 ciecz\u0105. To s\u0105 prywatne stacje benzynowe. W zasadzie po drogach je\u017cd\u017c\u0105 tylko skutery, wi\u0119c taka forma handlu jest ca\u0142kiem praktyczna. Nasz autokar, jako pojazd urz\u0119dowy, by\u0142 gdzie\u015b normalnie zatankowany, ale Kambod\u017canie kupuj\u0105 benzyn\u0119 na butelki po Coca-Coli. Podejrzewam, \u017ce ka\u017cdy, kto chce dodatkowo zarobi\u0107, jeszcze t\u0119 benzyn\u0119 \u201ewzbogaca\u201d. Nawet nie chc\u0119 wiedzie\u0107 czym. Wsp\u00f3\u0142czesny silnik na tym nie pojedzie, ale skuter z zesz\u0142ego wieku? Spoko.<\/span><\/p>\n

\"Ulice<\/a>
Ulice w Kambod\u017cy<\/span><\/figcaption><\/figure>\n

Gwoli wyja\u015bnienia, bo zamiennie pisz\u0119 Kambod\u017canie i Khmerzy. Khmerzy to nazwa grupy etnicznej stanowi\u0105cej ponad 90% ludno\u015bci kraju. Jest oficjalnie u\u017cywana i u nikogo nie budzi \u017cadnych z\u0142ych skojarze\u0144 z re\u017cimem CZERWONYCH Khmer\u00f3w. Wsp\u00f3\u0142czesna Kambod\u017ca ma niewiele do zaoferowania. Na szcz\u0119\u015bcie dawne pokolenia Khmer\u00f3w sprzed niemal tysi\u0105ca lat, pozostawi\u0142y upominek, kt\u00f3ry teraz jest jednym z najpowa\u017cniejszych \u017ar\u00f3de\u0142 dochod\u00f3w kraju. Oczywi\u015bcie mam na my\u015bli kompleks Angkor przyci\u0105gaj\u0105cy w te strony dwa miliony turyst\u00f3w z ca\u0142ego \u015bwiata rocznie. Przyci\u0105gn\u0105\u0142 tak\u017ce nas, bo co tu ukrywa\u0107: s\u0142owo-klucz do naszej wycieczki brzmi w\u0142a\u015bnie Angkor Wat. To dlatego tam pojechali\u015bmy. Dlatego przyje\u017cd\u017caj\u0105 inni i przywo\u017c\u0105 mn\u00f3stwo Druk\u00f3w Zast\u0119pczych. Biznes turystyczny zwi\u0105zany z Angkorem jest wart dwa miliardy dolar\u00f3w rok w rok. Kambod\u017ca sta\u0142a si\u0119 modna. Trzeba si\u0119 tam pokaza\u0107. Pokazuj\u0105 si\u0119 przyw\u00f3dcy pa\u0144stw: prezydenci, premierzy i koronowane g\u0142owy oraz inni celebryci: aktorzy, biznesmeni, znane osobisto\u015bci. W 2001 roku w Kambod\u017cy kr\u0119cono zdj\u0119cia do filmu Lara Croft: Tomb Raider z Angelin\u0105 Jolie. Po tym pobycie aktorka zaanga\u017cowa\u0142a si\u0119 w dzia\u0142alno\u015b\u0107 humanitarn\u0105 i nawet adoptowa\u0142a kambod\u017ca\u0144skie dziecko.<\/span><\/p>\n

Celem naszej podr\u00f3\u017cy tego dnia by\u0142o miasto Siem Reap po\u0142o\u017cone w bezpo\u015bredniej blisko\u015bci \u015bwi\u0105ty\u0144 i budowli Angkoru. Jest w\u0142a\u015bciwie jedynym w Kambod\u017cy oferuj\u0105cym przyzwoity poziom obs\u0142ugi turystycznej. Mn\u00f3stwo hoteli, w tym drogich i luksusowych, kawiarnie, restauracje, dosy\u0107 bogate \u017cycie nocne. Enklawa wzgl\u0119dnego dostatku i akceptowalnego dla przyjezdnych poziomu us\u0142ug. Nawet stolica kraju \u2013 Phnom Penh nie oferuje takich atrakcji, a w nocy \u017cycie praktycznie zamiera. Siem Reap jest czynne 24\/7. Trafili\u015bmy do ca\u0142kiem fajnego hotelu i po kr\u00f3tkim odpoczynku udali\u015bmy si\u0119 jeszcze poogl\u0105da\u0107 nocne \u017cycie Kambod\u017cy. Zapewniono nas, \u017ce tak\u017ce w nocy miasto jest ca\u0142kowicie bezpieczne. Podreptali\u015bmy ponad kilometr spacerkiem przez naprawd\u0119 gwarne ulice, przygl\u0105daj\u0105c si\u0119 ciekawie wszystkiemu wok\u00f3\u0142. Przedziwna mieszanina wsp\u00f3\u0142czesnego \u015bwiata, kultur prymitywnych i pospolitej biedy. Z jednej strony ulicy niemal normalny market z produktami globalnych koncern\u00f3w, z drugiej pieczone gryzonie i insekty na w\u00f3zkach ulicznych sprzedawc\u00f3w. Morze skuter\u00f3w i tuk-tuk\u00f3w, gdzieniegdzie nowy Land Rover za sto tysi\u0119cy dolc\u00f3w. Kupili\u015bmy na prezenty i pami\u0105tki drobiazgi, co do kt\u00f3rych nie zachodzi\u0142o podejrzenie, \u017ce pochodz\u0105 z chi\u0144skiej fabryki. Postanowili\u015bmy te\u017c wr\u00f3ci\u0107 do hotelu tuk-tukiem. Nie, \u017ceby oszcz\u0119dzi\u0107 nogi, ale z ciekawo\u015bci. Kambod\u017ca\u0144ski tuk-tuk to skrzy\u017cowanie skutera i rikszy. Za siode\u0142kiem skutera zamocowany jest zaczep, a do niego dwuosobowa dwuk\u00f3\u0142ka z daszkiem dla pasa\u017cer\u00f3w. P\u00f3\u0142tora kilometra do hotelu \u2013 2$. Nawet mi si\u0119 nie chcia\u0142o targowa\u0107. Mimo p\u00f3\u017anej godziny, by\u0142o jednak parno i duszno. Nie po\u015bwi\u0119ca\u0142em do tej pory wi\u0119cej uwagi pogodzie, bo mo\u017ce nie by\u0142o tak strasznie, ale to jednak po\u0142udniowo-wschodnia Azja. Cz\u0142owiek \u0142azi spocony i zm\u0119czony gor\u0105cem i wilgotno\u015bci\u0105 i nawet przestaje ju\u017c na to zwraca\u0107 uwag\u0119. Chyba najgorzej by\u0142o w Bangkoku \u2013 w mie\u015bcie zawsze gor\u0105co bardziej doskwiera. Na p\u00f3\u017aniejszych etapach by\u0142o \u0142atwiej. Przeja\u017cd\u017cka tuk-tukiem zapewni\u0142a wiatr we w\u0142osach, ale ten wiatr nie by\u0142 ch\u0142odny i orze\u017awiaj\u0105cy. Dopiero w klimatyzowanym pokoju hotelowym m\u00f3j wewn\u0119trzny wska\u017anik temperatury cia\u0142a wr\u00f3ci\u0142 na zielone pole. Poszli\u015bmy spa\u0107, bo nast\u0119pnego dnia punkt kulminacyjny \u2013 Angkor Wat.<\/span><\/p>\n

\"Przeja\u017cd\u017cka<\/a>
Przeja\u017cd\u017cka tuk-tukiem – Taxi za 2$<\/span><\/figcaption><\/figure>\n

Cz\u0119\u015b\u0107 3 – Angkor<\/span><\/h4>\n

Nie \u017cebym si\u0119 czepia\u0142, ale codzienne pobudki o 5 lub 6 rano przez ca\u0142y objazd zakrawa\u0142y na czyst\u0105 z\u0142o\u015bliwo\u015b\u0107. Poniewa\u017c w kraju nie nale\u017c\u0119 do rannych ptaszk\u00f3w i nie chodz\u0119 do roboty na 5, to sytuacja sta\u0142a si\u0119 podw\u00f3jnie z\u0142a. Do i tak bolesnej, 6-godzinnej zmiany czasu dosz\u0142o kolejnych kilka godzin ze wzgl\u0119du na wstawanie dobre 3 godzinki wcze\u015bniej, ni\u017c w domu. To si\u0119 akurat zsumowa\u0142o, wi\u0119c czu\u0142em si\u0119 jakbym wyl\u0105dowa\u0142 w strefie czasowej Japonii. Lipa. Niemniej wsta\u0107 rano trzeba, bo chcemy zd\u0105\u017cy\u0107 do Angkoru chocia\u017c troch\u0119 przed Chi\u0144czykami. Ale oni s\u0105 wsz\u0119dzie. I zawsze. Na samym pocz\u0105tku pan Dawid dosta\u0142 u mnie par\u0119 plus\u00f3w (kt\u00f3re ledwie zniwelowa\u0142y minusy za konieczno\u015b\u0107 wstawania w \u015brodku nocy). O\u015bwiadczy\u0142 mianowicie, \u017ce tylko leszcze (i Chi\u0144czycy) jad\u0105 z samego rana ogl\u0105da\u0107 Angkor Wat. Sp\u00f3jrzcie na map\u0119 i kierunki \u015bwiata \u2013 doradzi\u0142. Spojrza\u0142em. No jasne \u2013 do \u015bwi\u0105tyni wiedzie obecnie jedno wej\u015bcie od strony zachodniej. Z rana b\u0119dziemy mieli ca\u0142y kompleks wprost pod wschodz\u0105ce s\u0142o\u0144ce. Zdj\u0119cia w tej sytuacji nie wyjd\u0105 powalaj\u0105ce. Jeszcze pstrykanie pod ognisty zach\u00f3d s\u0142o\u0144ca ma swoje uroki, ale pod zimny, niebieski \u015bwit, ma uroki ju\u017c jedynie dla profesjonalist\u00f3w najwy\u017cszych lot\u00f3w, umiej\u0105cych po\u0142\u0105czy\u0107 to zimne, o\u015blepiaj\u0105ce \u015bwiat\u0142o z reszt\u0105 kadru tak, aby wysz\u0142a SZTUKA. Nie odczuwa\u0142em tego ranka potrzeby robienia sztuki, wi\u0119c pos\u0142usznie zostawili\u015bmy wie\u017ce Angkoru po prawej i udali\u015bmy si\u0119 na pocz\u0105tek, do ma\u0142ej, zagubionej w d\u017cungli \u015bwi\u0105tyni Ta Prohm. Mo\u017ce warto wyja\u015bni\u0107, \u017ce os\u0142awiona Angkor Wat nie jest sama w sobie sko\u0144czon\u0105 ca\u0142o\u015bci\u0105. Nie jest nawet najwi\u0119kszym obiektem kompleksu. \u201eWat\u201d oznacza \u015bwi\u0105tyni\u0119. \u201eAngkor\u201d we wsp\u00f3\u0142czesnym j\u0119zyku khmerskim znaczy Stolica lub \u015awi\u0119te Miasto \u2013 i w istocie jest stolic\u0105 dawnego pa\u0144stwa Khmer\u00f3w. Angkor Wat to centralna \u015bwi\u0105tynia miasta. Jednak stolica pot\u0119\u017cnego imperium nie sk\u0142ada\u0142a si\u0119 oczywi\u015bcie z jednej \u015bwi\u0105tyni, ale z mn\u00f3stwa okaza\u0142ych i imponuj\u0105cych kamiennych budowli, z kt\u00f3rych znaczna cz\u0119\u015b\u0107 w lepszym lub gorszym stanie zachowa\u0142a si\u0119 do dzisiaj. Dodatkowo stolic\u0119 Khmer\u00f3w tworzy\u0142o jeszcze wi\u0119ksze mn\u00f3stwo drewniano-kamiennych domk\u00f3w zwyk\u0142ych mieszka\u0144c\u00f3w (a by\u0142o ich milion), a po tych kamie\u0144 na kamieniu nie zosta\u0142, cho\u0107 inny \u015blad zosta\u0142 (jeszcze o tym wspomn\u0119). Poza r\u00f3\u017cnymi zabudowaniami w sk\u0142ad kompleksu wchodzi\u0142 jeszcze jeden element, kt\u00f3ry tak naprawd\u0119 le\u017ca\u0142 u podstaw wielowiekowej pot\u0119gi, a w ko\u0144cu sta\u0142 si\u0119 przyczyn\u0105 upadku imperium. Ten element to niezwykle rozbudowany system wodny sk\u0142adaj\u0105cy si\u0119 z wykopanych kilometr\u00f3w kana\u0142\u00f3w i ogromnych, sztucznych zbiornik\u00f3w wodnych. Ten system budzi podziw nawet z punktu widzenia wsp\u00f3\u0142czesnej in\u017cynierii. To, \u017ce zaprojektowano i wybudowano go w czasach \u015bredniowiecza, jest czym\u015b nieprawdopodobnym.<\/span><\/p>\n

Dawna stolica imperium zajmuje obszar ok. 400 km2<\/sup>, a wi\u0119c du\u017ce, wsp\u00f3\u0142czesne miasto (ca\u0142a Warszawa ma ok. 500 km2<\/sup>). Obecnie to obszar w znacznej cz\u0119\u015bci poro\u015bni\u0119ty d\u017cungl\u0105, nad kt\u00f3r\u0105 g\u00f3ruj\u0105 wspania\u0142e pa\u0142ace i \u015bwi\u0105tynie wzniesione tysi\u0105c lat temu. Nadal doskonale widoczny (szczeg\u00f3lnie z powietrza) pozostaje genialny system wodny. Angkor jest po\u0142o\u017cony na r\u00f3wninie zalewowej Mekongu. To pot\u0119\u017cna i kapry\u015bna rzeka. Staro\u017cytni Khmerzy ujarzmili j\u0105 (my do dzisiaj nie mo\u017cemy okie\u0142zna\u0107 Wis\u0142y), wykopali dziesi\u0105tki kilometr\u00f3w kana\u0142\u00f3w i sztuczne zbiorniki, w tym dwa pozostaj\u0105ce do dzisiaj najwi\u0119kszymi sztucznymi zbiornikami wody na \u015bwiecie \u2013 tak zwane Barai. Zachodni Barai ma powierzchni\u0119 16 km2<\/sup>, szacuje si\u0119, \u017ce do jego budowy potrzeba by\u0142o ok. dwustu tysi\u0119cy ludzi. To musia\u0142a by\u0107 spora firma budowlana… W latach i miesi\u0105cach obfitych opad\u00f3w system wodny Khmer\u00f3w chroni\u0142 ich przed powodziami i gromadzi\u0142 ogromne ilo\u015bci wody wystarczaj\u0105ce na wieloletnie okresy suszy. By\u0142 skonstruowany tak perfekcyjnie, \u017ce dzia\u0142a\u0142 w\u0142a\u015bciwie sam i nie wymaga\u0142 specjalnego nadzoru. Hydrologiczny\u00a0majstersztyk. Dzi\u0119ki niemu zapanowali nad przyrod\u0105. Mogli prowadzi\u0107 zbiory ry\u017cu trzy lub cztery razy do roku. Dzisiaj, po tysi\u0105cu lat bez jakichkolwiek prac konserwacyjnych, te rezerwuary wody nadal nawadniaj\u0105 pola ry\u017cowe Kambod\u017cy. Ostatecznie zmiana biegu Mekongu i skierowanie zbyt du\u017cej ilo\u015bci ludzi do budowy kamiennych pa\u0142ac\u00f3w i \u015bwi\u0105ty\u0144, a zbyt ma\u0142ej do utrzymania systemu nawadniania i upraw rolniczych, spowodowa\u0142o upadek imperium. Jako\u015b tak znajomo brzmi \u2013 czasem wydaje mi si\u0119, \u017ce ludzko\u015b\u0107 kompletnie nie uczy si\u0119 na b\u0142\u0119dach dawnych pokole\u0144.<\/span><\/p>\n

Khmerowie opu\u015bcili swoje miasto ok. 600 lat temu. Od tego czasu we w\u0142adanie przej\u0119\u0142a je d\u017cungla. Budowle przetrwa\u0142y wiele dawnych wojen, a w wielu miejscach nosz\u0105 te\u017c \u015blady ca\u0142kiem wsp\u00f3\u0142czesnej broni automatycznej. Jednak, jak wida\u0107 na wielu naszych zdj\u0119ciach, to w\u0142a\u015bnie monumentalne drzewa strefy zwrotnikowej spowodowa\u0142y najwi\u0119cej zniszcze\u0144. W wielu miejscach praktycznie zespoli\u0142y si\u0119 z kamiennymi budowlami w nierozerwaln\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107. Je\u015bli usun\u0105\u0107 ogromne pnie, pozosta\u0142e kamienne konstrukcja natychmiast si\u0119 zawal\u0105. Je\u015bli je pozostawi\u0107, b\u0119d\u0105 ros\u0142y nadal i rozsadza\u0142y budowle. Niez\u0142y orzech do zgryzienia dla archeolog\u00f3w i spec\u00f3w od zabezpieczenia zabytk\u00f3w. A jest ich tam mn\u00f3stwo z ca\u0142ego \u015bwiata. Obieca\u0142em jeszcze wspomnie\u0107 co\u015b o setkach tysi\u0119cy zwyk\u0142ych mieszka\u0144c\u00f3w, kt\u00f3rzy zbudowali wspania\u0142o\u015bci Angkoru, chronili i \u017cywili wielkie miasto. Nie mieszkali w p\u0142acach, a ich domy z drewna i s\u0142omy nie przetrwa\u0142y wiek\u00f3w. O tym gdzie i jak \u017cyli dowiadujemy si\u0119 dopiero dzi\u0119ki zastosowaniu wsp\u00f3\u0142czesnych technologii \u2013 skanowanie wielkiego terenu Angkoru lidarem (laserowy radar) z pok\u0142adu \u015bmig\u0142owc\u00f3w, ujawni\u0142o szczeg\u00f3\u0142owe ukszta\u0142towanie terenu skryte pod poszyciem d\u017cungli. Ukaza\u0142o przebieg staro\u017cytnych dr\u00f3g i zaro\u015bni\u0119tych kana\u0142\u00f3w, \u015blady domostw i wielu ma\u0142ych obiekt\u00f3w. Dzi\u0119ki pozyskaniu takich precyzyjnych informacji, mo\u017cna by\u0142o przeprowadzi\u0107 szczeg\u00f3\u0142owe badania w terenie, kt\u00f3re rzuci\u0142y \u015bwiat\u0142o na \u017cycie setek tysi\u0119cy \u015bredniowiecznych mieszka\u0144c\u00f3w. Zainteresowanych odsy\u0142am do \u017ar\u00f3de\u0142, bo i tak bardzo du\u017co ju\u017c miejsca po\u015bwi\u0119ci\u0142em pisaniu przewodnika po Angkorze. Staram si\u0119 unika\u0107 takich rzeczy, bo profesjonali\u015bci robi\u0105 to sto razy lepiej. Jednak to, co zobaczyli\u015bmy w kambod\u017ca\u0144skiej d\u017cungli sprowokowa\u0142o mnie do szerszego komentarza. Znudzonych przepraszam.<\/span><\/p>\n

To by\u0142 dla nas pracowity dzie\u0144. Obejrzeli\u015bmy kolejno \u015bwi\u0105tyni\u0119 Ta Prohm, wschodni\u0105 bram\u0119 kompleksu Angkor Thom, \u015bwi\u0105tynie Bajon, Baphuon i Phimeanakas, Taras S\u0142oni, Tars Tr\u0119dowatego Kr\u00f3la i na sam koniec najwspanialsz\u0105 z najwspanialszych \u2013 Angkor Wat. Ca\u0142y dzie\u0144 chodzenia w upale, jednak coraz to nowe, wspania\u0142e budowle ukazuj\u0105ce si\u0119 naszym oczom nie pozwala\u0142y o tym my\u015ble\u0107. Wszystko mo\u017cna obejrze\u0107 na zdj\u0119ciach, a dodatkowo do ka\u017cdego zwiedzanego miejsca pan Dawid przekazywa\u0142 nam ciekawe opowiadanie. Dzie\u0144 mija\u0142 bardzo szybko. Kiedy s\u0142o\u0144ce zacz\u0119\u0142o chyli\u0107 si\u0119 ju\u017c ku zachodniej stronie niebosk\u0142onu, stan\u0119li\u015bmy przed zewn\u0119trzn\u0105 fos\u0105 Angkor Wat. Sama fosa ma wymiary 1,5 na 1,3 kilometra i jest szeroka na dwie\u015bcie metr\u00f3w. To nie europejska rynna, kt\u00f3r\u0105 mo\u017cna by\u0142o przekroczy\u0107 prowizorycznym mostkiem. Angkor Wat od momentu wybudowania do dzisiaj pozostaje najwi\u0119kszym obiektem sakralnym na \u015bwiece. Przekroczyli\u015bmy fos\u0119 przez zachodni\u0105 grobl\u0119 maj\u0105c przed sob\u0105 ogromny, zewn\u0119trzny pier\u015bcie\u0144 mur\u00f3w, a nad nim widoczne z oddali pi\u0119\u0107 wspania\u0142ych wie\u017c \u015bwi\u0105tyni wewn\u0119trznej w kszta\u0142cie p\u0105k\u00f3w lotosu. Od pocz\u0105tku grobli do serca \u015bwi\u0105tyni jest niemal kilometr. Na rozleg\u0142ym terenie pomi\u0119dzy zewn\u0119trznym i wewn\u0119trznym pier\u015bcieniem mur\u00f3w, po obu stronach g\u0142\u00f3wnej drogi (zarezerwowanej niegdy\u015b dla najwy\u017cszych kap\u0142an\u00f3w i koronowanych g\u0142\u00f3w) stoj\u0105 tzw. \u015awi\u0105tynie Literatury. Dwa niewielkie budyneczki, w kt\u00f3rych gromadzono pe\u0142n\u0105 dokumentacj\u0119 budowy. Khmerzy byli w tym bardzo skrupulatni. Oczywi\u015bcie \u017cadne zapisy na nietrwa\u0142ych materia\u0142ach si\u0119 nie zachowa\u0142y, jednak wiele informacji wyryli tak\u017ce na kamiennych p\u0142ytach i \u015bcianach. Dzi\u0119ki temu wiemy dzisiaj ilu ludzi bra\u0142o udzia\u0142 w budowie, ile i jakich zu\u017cyto materia\u0142\u00f3w, jak d\u0142ugo trwa\u0142a budowa i ile poch\u0142on\u0119\u0142a \u015brodk\u00f3w. Takie \u201e\u015bwi\u0105tynie literatury\u201d wznosili przy wielu swoich budowlach. Min\u0119li\u015bmy dwa wewn\u0119trzne rezerwuary wody (mieli chyba na tym punkcie lekka obsesj\u0119) i stan\u0119li\u015bmy przy \u015brodkowym pier\u015bcieniu mur\u00f3w. Poza funkcj\u0105 czysto praktyczn\u0105, ten prostok\u0105t mur\u00f3w jest jedn\u0105 z najwi\u0119kszych galerii sztuki na \u015bwiecie. Ca\u0142\u0105 jego d\u0142ugo\u015b\u0107, czyli dziewi\u0119\u0107set metr\u00f3w, zdobi nieprzerwany pas relief\u00f3w. P\u0142askorze\u017aby nie by\u0142y robione \u201ena metry\u201d. Przedstawiaj\u0105 dwadzie\u015bcia tysi\u0119cy postaci wyrytych z wyj\u0105tkow\u0105 precyzj\u0105 i dba\u0142o\u015bci\u0105 o szczeg\u00f3\u0142y. \u017badne z przestawionych os\u00f3b si\u0119 nie powtarzaj\u0105, ka\u017cda jest oryginalna. Ca\u0142o\u015b\u0107 przedstawia epizody z Ramajny i Mahabharty \u2013 hinduistycznych epos\u00f3w. Jednak w wielu miejscach mo\u017cna znale\u017a\u0107 sceny z \u017cycia kr\u00f3l\u00f3w, s\u0142ynnych dow\u00f3dc\u00f3w i og\u00f3lnie \u017cycie dworskie. Niegdy\u015b pomalowane \u017cywymi kolorami, dzisiaj s\u0105 ju\u017c tylko szarymi, kamiennymi p\u0142askorze\u017abami. Nadal robi\u0105 zachwycaj\u0105ce wra\u017cenie. Obejrzeli\u015bmy z uwag\u0105 kilkaset metr\u00f3w tego \u015bredniowiecznego \u201efilmu\u201d. Ostatecznie przekroczyli\u015bmy ostatni, trzeci, wewn\u0119trzny prostok\u0105t mur\u00f3w i przed nami ukaza\u0142a si\u0119 \u015bwi\u0105tynia wewn\u0119trzna \u2013 owych najlepiej rozpoznawalnych, pi\u0119\u0107 wspania\u0142ych, kamiennych wie\u017c, ca\u0142ych okrytych rze\u017abami i innymi zdobieniami. Cho\u0107 tak naprawd\u0119 w naro\u017cnikach wewn\u0119trznego pier\u015bcienia mur\u00f3w stoj\u0105 kolejne cztery wie\u017ce, nieco mniejsze i ni\u017csze. Wszystko by\u0142oby pi\u0119knie, gdyby nie Chi\u0144czycy. Teren Angor Wat (i tysi\u0119cy innych \u015bwiatowych zabytk\u00f3w) wygl\u0105da pi\u0119knie i malowniczo tylko na filmach BBC i NG. Taka ekipa filmowa ma wystarczaj\u0105c\u0105 si\u0142\u0119 przebicia, \u017ceby wywali\u0107 z filmowanego obiektu wszystkich zwiedzaczy (w tym Chi\u0144czyk\u00f3w). Robi\u0105 pi\u0119kne zdj\u0119cia i filmy, na kt\u00f3rych jest to, co ma by\u0107, a nie morze g\u0142\u00f3w i kolorowych T-shirt\u00f3w. Pr\u00f3bowa\u0142em nam\u00f3wi\u0107 stra\u017cnika, \u017ceby wszystkich wywali\u0142 na \u017c\u00f3\u0142ty pysk, bo jestem tajnym fotografem National Geographic i chc\u0119 zrobi\u0107 tajne zdj\u0119cia, ale nie mia\u0142em wystarczaj\u0105cej ilo\u015bci druk\u00f3w zast\u0119pczych, \u017ceby go przekona\u0107. Ostatecznie uda\u0142o mi si\u0119 jednak wyczeka\u0107 kilka moment\u00f3w, kiedy \u017c\u00f3\u0142te cz\u0142owieki rozesz\u0142y si\u0119 troch\u0119 na boki i kilka zdj\u0119\u0107 zrobi\u0107. Cz\u0119\u015b\u0107 naszej grupy stan\u0119\u0142a w kolejce do wej\u015bcia na g\u00f3r\u0119 centralnej cz\u0119\u015bci \u015bwi\u0105tyni. Troch\u0119 tego nie rozumia\u0142em, bo przewodnik da\u0142 nam godzin\u0119 wolnego czasu, a go\u0142ym okiem by\u0142o wida\u0107, \u017ce sama kolejka by\u0142a na ponad dwie godziny stania. Ale czy ja wszystko musz\u0119 rozumie\u0107?<\/span><\/p>\n

\"\u015awi\u0105tynia<\/a>
\u015awi\u0105tynia Wewn\u0119trzna<\/span><\/figcaption><\/figure>\n

Na szcz\u0119\u015bcie Angor Wat jest tak wielki, \u017ce nawet \u017c\u00f3\u0142tk\u00f3w wystarczy\u0142o tylko do zape\u0142nienia wewn\u0119trznego dziedzi\u0144ca. Szybko zorientowa\u0142em si\u0119, \u017ce w sumie jest to najgorsze miejsce do fotografowania. Po pierwsze przez ten rozwrzeszczany, kolorowy t\u0142um, po drugie przez beznadziejn\u0105 perspektyw\u0119. \u017beby z tego miejsca obj\u0105\u0107 \u015bwi\u0105tyni\u0119 musia\u0142em u\u017cy\u0107 ultra-szerokok\u0105tnego obiektywu, a taki obiektyw uniesiony dodatkowo wysoko do g\u00f3ry powoduje, \u017ce wszystkie uwiecznione obiekty \u201ewal\u0105 si\u0119\u201d do \u015brodka zdj\u0119cia. Nawet w cyfrowej obr\u00f3bce trudno potem tak\u0105 pochylon\u0105 perspektyw\u0119 cho\u0107 troch\u0119 wyprostowa\u0107. A jak na si\u0142\u0119 wyprostujesz, to zdj\u0119cie i tak wygl\u0105da nienaturalnie. Na szcz\u0119\u015bcie \u017c\u00f3\u0142tasy fotografuj\u0105ce telefonami (tfu!), nie mog\u0142y tego poj\u0105\u0107 i k\u0142\u0119bi\u0142y si\u0119 u podn\u00f3\u017ca wie\u017c Angkoru. Poprowadzi\u0142em Iwonk\u0119 kru\u017cgankami wzd\u0142u\u017c mur\u00f3w ku kolejnym przej\u015bciom na zewn\u0105trz. Im dalej od \u015brodka byli\u015bmy, tym lepszy mieli\u015bmy plan do zdj\u0119\u0107 i tym mniej ludzi by\u0142o wok\u00f3\u0142. Ostatecznie wydostali\u015bmy si\u0119 po po\u0142udniowej stronie na rozleg\u0142y teren pomi\u0119dzy zewn\u0119trznym (przy fosie) i \u015brodkowym pier\u015bcieniem mur\u00f3w. Pusto. Cicho. Ciep\u0142e \u015bwiat\u0142o zachodu i z\u0142oc\u0105ce si\u0119 w nim tysi\u0105cletnie wie\u017ce Angkor Wat. Jak si\u0119 ruszy g\u0142ow\u0105, to nie trzeba by\u0107 tajnym wys\u0142annikiem wielkiego magazynu, \u017ceby zrobi\u0107 zdj\u0119cia. Zrobili\u015bmy. I jestem z tego bardzo zadowolony. Spacerkiem szli\u015bmy w stron\u0119 zewn\u0119trznych mur\u00f3w. Szli\u015bmy do po\u0142udniowego, a nie centralnego przej\u015bcia, wi\u0119c wok\u00f3\u0142 naprawd\u0119 by\u0142o pusto. Mogli\u015bmy w spokoju podziwia\u0107 kunszt budowniczych sprzed tysi\u0105ca lat. Widok by\u0142 urzekaj\u0105cy. Pr\u00f3bowa\u0142em wyobrazi\u0107 sobie to miejsce w chwilach \u015bwietno\u015bci imperium. Cho\u0107 mo\u017ce dobrze, \u017ce te chwile min\u0119\u0142y, bo nikt by mnie tam nie wpu\u015bci\u0142 (chyba \u017ce do roboty). Kilkaset metr\u00f3w w prawo od nas, po centralnej drodze \u0142\u0105cz\u0105cej g\u0142\u00f3wne wej\u015bcie ze \u015bwi\u0105tyni\u0105, p\u0142yn\u0119\u0142a nieprzerwana rzeka ludzi. Tu gdzie byli\u015bmy, nie by\u0142o nawet s\u0142ycha\u0107 ich gwaru, a widok z boku by\u0142 niepor\u00f3wnanie lepszy. Patrz\u0105c centralnie, wida\u0107 tylko trzy wie\u017ce \u015bwi\u0105tyni, my mieli\u015bmy wspania\u0142y widok na ca\u0142o\u015b\u0107. Owczy p\u0119d, do bycia w stadzie nie pop\u0142aca. Natura samotnego wilka cz\u0119sto przynosi korzy\u015bci.<\/span><\/p>\n

\"Pier\u015bcie\u0144<\/a>
Pier\u015bcie\u0144 zewn\u0119trzny Angkor Wat<\/span><\/figcaption><\/figure>\n

Spokojnie stawili\u015bmy si\u0119 o wyznaczonej porze w miejscu zbi\u00f3rki. Ci, kt\u00f3rzy stan\u0119li w kolejce nie zd\u0105\u017cyli ani nic zobaczy\u0107, bo biegiem wracali do autokaru przez t\u0142um Chi\u0144czyk\u00f3w, ani nie weszli na g\u00f3r\u0119, bo oczywi\u015bcie nie zd\u0105\u017cyli. Niemniej nie psu\u0142em nikomu humoru chwal\u0105c si\u0119 swoim niezaprzeczalnym geniuszem :). To by\u0142 jedyny moment ca\u0142ej wycieczki, kiedy dwie turystki z naszej grupy nie stawi\u0142y si\u0119 w por\u0119 do autokaru. Dawid wykaza\u0142 si\u0119 stoick\u0105 cierpliwo\u015bci\u0105, czekaj\u0105c dodatkowe 15min i szukaj\u0105c pa\u0144 po okolicy z kambod\u017ca\u0144skim przewodnikiem Za Dukiem (tak si\u0119 nazywa\u0142 – Za Duk…). Nie znale\u017ali i pojechali\u015bmy. Zadzwoni\u0142y po kilku minutach, \u017ce \u201estraci\u0142y poczucie czasu\u201d. Nie gani\u0119 ich za to \u2013 w Angkor Wat mo\u017cna straci\u0107. Mam tylko nadziej\u0119, \u017ce nie sta\u0142y w tej kolejce… Dosta\u0142y polecenie wr\u00f3cenia do hotelu tuk-tukiem. Gapowate kosztuje, cho\u0107 w tym przypadku niedrogo. Wieczorem poszli\u015bmy jeszcze na kr\u00f3tki spacer po g\u0142\u00f3wnej turystycznej arterii Siem Reap.<\/span><\/p>\n

Cz\u0119\u015b\u0107 4\u00a0– Jezioro Tonle Sap\u00a0i Phnom Penh<\/span><\/h4>\n

Dzie\u0144 kolejny by\u0142 teoretycznie wolny, ale dla ch\u0119tnych rejs po jeziorze Tonle Sap i zwiedzanie kilku kolejnych (mniej ucz\u0119szczanych) budowli dawnego imperium. Nie po to lecieli\u015bmy 8500 km, \u017ceby teraz siedzie\u0107 w hotelu, wi\u0119c wcze\u015bnie rano siedzieli\u015bmy ju\u017c w autokarze. Tonle Sap, to najwi\u0119ksze jezioro po\u0142udniowo-wschodniej Azji. W porze suchej zajmuje 2% powierzchni Kambod\u017cy. W porze deszczowej 10%. M\u00f3wi\u0105c kr\u00f3tko \u2013 \u201ero\u015bnie\u201d pi\u0119ciokrotnie. Aktualnie od wielu lat trwa susza, i jezioro jest ma\u0142e (stosunkowo). Cech\u0105 charakterystyczn\u0105 Tonle Sap s\u0105 p\u0142ywaj\u0105ce wioski. Tysi\u0105ce biednych ludzi, kt\u00f3rych po prostu nie sta\u0107 na kawa\u0142ek w\u0142asnej ziemi, mieszka na wodzie. Poza tym, \u017ce na brzegach jest mn\u00f3stwo domk\u00f3w na palach, to na samej powierzchni jeziora, na tysi\u0105cach \u0142odzi, barek tratw i przer\u00f3\u017cnych samor\u00f3bek unosz\u0105cych si\u0119 na wodzie, mieszkaj\u0105 ca\u0142e wielopokoleniowe rodziny. Maj\u0105 tam p\u0142ywaj\u0105ce \u201eogr\u00f3dki\u201d, widzieli\u015bmy nawet psy (nie wygl\u0105da\u0142o, \u017ceby by\u0142y przeznaczone na kie\u0142bas\u0119). Jest p\u0142ywaj\u0105ca szko\u0142a i p\u0142ywaj\u0105cy ko\u015bci\u00f3\u0142 (z krzy\u017cem, wi\u0119c zapewne katolicki, dla wiernych o wietnamskich korzeniach). Bardziej przedsi\u0119biorczy za\u0142o\u017cyli p\u0142ywaj\u0105ce sklepy i bary, bo coraz wi\u0119cej turyst\u00f3w pojawia si\u0119 na Tonle Sap. Jednak p\u0142ywaj\u0105ce \u201edomki\u201d zwyk\u0142ych ludzi wygl\u0105daj\u0105 potwornie biednie. Wszystko to robi przygn\u0119biaj\u0105ce wra\u017cenie. W takich miejscach cz\u0142owiekowi robi si\u0119 zwyczajnie nieswojo, a czasem wr\u0119cz wstyd, \u017ce jest stosunkowo dobrze sytuowany. Przynajmniej niekt\u00f3rym si\u0119 robi \u2013 tym kt\u00f3rzy maj\u0105 w sobie dosy\u0107 wra\u017cliwo\u015bci. Mi si\u0119 zrobi\u0142o. Dla ludzi, kt\u00f3rzy z p\u0142ywaj\u0105cych lepianek si\u0119 do nas u\u015bmiechali, nasza motorowa \u0142\u00f3d\u017a by\u0142a pe\u0142na samych Bill\u00f3w Gates\u00f3w.<\/span><\/p>\n

\"Wioski<\/a>
Wioski na wodzie<\/span><\/figcaption><\/figure>\n

Jednak, jak opowiedzia\u0142 nam Dawid, nie wszyscy cechuj\u0105 si\u0119 cho\u0107by szcz\u0105tkow\u0105 wra\u017cliwo\u015bci\u0105 na ludzkie nieszcz\u0119\u015bcie. Jest mn\u00f3stwo takich, kt\u00f3rzy jeszcze \u017ceruj\u0105 na biedzie i nie\u015bwiadomo\u015bci tej p\u0142ywaj\u0105cej spo\u0142eczno\u015bci. Najwi\u0119kszym marzeniem ludzi z jeziora, jest wydosta\u0107 si\u0119 z wody i mie\u0107 cho\u0107by skrawek w\u0142asnego \u201esuchego l\u0105du\u201d. Bywaj\u0105 niestety bezlito\u015bnie oszukiwani i wyzyskiwani przez pod\u0142ych z\u0142odziei. Najpodlejszych z pod\u0142ych. Znane s\u0105 przypadki, \u201eurz\u0119dnik\u00f3w pa\u0144stwowych\u201d, kt\u00f3rzy pojawiali si\u0119 na jeziorze i proponowali zakup pa\u0144stwowej ziemi na suchym l\u0105dzie za dosy\u0107 atrakcyjne ceny. Dzia\u0142ek ma\u0142ych i nieatrakcyjnych, ale na w\u0142asnej, suchej ziemi. Niekt\u00f3rzy z mieszka\u0144c\u00f3w jeziora przeznaczali na zakup takiej dzia\u0142ki oszcz\u0119dno\u015bci ca\u0142ego \u017cycia, czasem zbiera\u0142y si\u0119 ca\u0142e rodziny i kilka pokole\u0144. Dostawali stosowne papiery i pozwolenia, budowali jaki\u015b biedny domek i szcz\u0119\u015bliwi mieszkali. Kilka lat. A\u017c pojawia\u0142 si\u0119 prawdziwy pa\u0144stwowy urz\u0119dnik z zapytaniem, jakim prawem tu mieszkaj\u0105. Oczywi\u015bcie pokazywali swoje \u201edokumenty\u201d i \u201etytu\u0142y w\u0142asno\u015bci\u201d, kt\u00f3re okazywa\u0142y si\u0119 nic niewartymi druczkami z taniej drukarki. Po czym biedota z jeziora mia\u0142a to pozna\u0107? Dla nich ka\u017cdy papier z czerwon\u0105 piecz\u0105tk\u0105 to niemal relikwia. \u201eUrz\u0119dnik\u201d, kt\u00f3ry im ziemi\u0119 \u201esprzeda\u0142\u201d nigdy \u017cadnym urz\u0119dnikiem nie by\u0142 i nikt o nim nie s\u0142ysza\u0142. Eksmisja z powrotem na jezioro. S\u0105 pewne rzeczy, za kt\u00f3re powinno si\u0119 zabija\u0107 bez s\u0105du. Takie oszustwo na jednych z najbiedniejszych ludzi na ziemi, to w\u0142a\u015bnie jedna z takich rzeczy. Pozostawiam bez komentarza. Jedna z p\u0142ywaj\u0105cych wiosek jest na naszych zdj\u0119ciach. Warto zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119, na jak wysokich betonowych palach posadowiony jest radiowy maszt przeka\u017anikowy. To daje wyobra\u017cenie, jak ogromne bywaj\u0105 r\u00f3\u017cnice poziomu wody w jeziorze.<\/span><\/p>\n

\"Bezpieczna<\/a>
Bezpieczna wysko\u015b\u0107<\/span><\/figcaption><\/figure>\n

Reszta tego dnia to zwiedzanie Banteay Srei (Twierdza Kobiet) i \u015bwi\u0105tyni Banteay Samre. Twierdza kobiet, to obiekt ma\u0142y i kameralny. Nieoblegany przez turyst\u00f3w, za to doskonale zachowany. Tysi\u0105cletnie budowle wygl\u0105daj\u0105 na niemal nienaruszone z\u0119bem czasu. Pi\u0119kne rze\u017aby, reliefy i zdobienia architektoniczne wygl\u0105daj\u0105, jak wykonane kilka lat temu. Ca\u0142o\u015b\u0107 przypomina troch\u0119 makiet\u0119 Angkor Wat. Jest wszystko \u0142\u0105cznie z fos\u0105, tylko pi\u0119tnastokrotnie pomniejszone. Wszystko bardzo \u0142adne i daje poczucie bli\u017cszego \u201eobcowania\u201d z dawnymi tw\u00f3rcami, ni\u017c wielka i nieco \u201ekomercyjna\u201d Angkor Wat. Banteay Samre to niewielka \u015bwi\u0105tynia, jak setki innych. Dlaczego akurat do niej pojechali\u015bmy? Bo nikt inny nie je\u017adzi. Jednak mieli\u015bmy niezwyk\u0142ego pecha \u2013 na miejscu by\u0142a jaka\u015b nieliczna (ale jednak) grupa Chi\u0144czyk\u00f3w. Dawid soczy\u015bcie skl\u0105\u0142 g\u0142\u00f3wne b\u00f3stwo \u015bwi\u0105tyni (ju\u017c nie pami\u0119tam jakie) i zapowiedzia\u0142 mu, \u017ce nie b\u0119dzie \u017cadnych wi\u0119cej turyst\u00f3w z Polski i \u017cadnych ofiar ku czci! Umowa by\u0142a na wy\u0142\u0105czno\u015b\u0107. Jak s\u0105 sko\u015bnoocy, to umowa jest niewa\u017cna! Kropka! Trzasn\u0105\u0142by drzwiami, ale w tysi\u0105cletnich, kamiennych framugach \u017cadnych nie by\u0142o.<\/span><\/p>\n

\"Banteay<\/a>
Banteay Srei – Twierdza Kobiet<\/span><\/figcaption><\/figure>\n

Tego wieczoru zosta\u0142 nam jeszcze pokaz ludowych ta\u0144c\u00f3w khmerskich po\u0142\u0105czony z lokaln\u0105 kolacj\u0105. Kolacja by\u0142a bardzo dobra, a ta\u0144ce wygl\u0105daj\u0105 troch\u0119 jak balet puszczony w zwolnionym tempie. Przynajmniej mi tak si\u0119 skojarzy\u0142y. Niezwykle ozdobnie ubrane i w mocnym makija\u017cu tancerki porusza\u0142y si\u0119 bardzo wolno wyginaj\u0105c w charakterystyczny spos\u00f3b (w t\u0119 nienaturaln\u0105 stron\u0119) palce d\u0142oni. Podobno niekt\u00f3re \u0107wicz\u0105 do tego paluszki ju\u017c od wczesnego dzieci\u0144stwa. Niezwykle powolny taniec wyt\u0142umaczy\u0142em sobie tym, \u017ce w dawnych czasach nie by\u0142o klimatyzowanych sal, a wywijanie obertas\u00f3w w podzwrotnikowym klimacie to nie jest dobry pomys\u0142. Kto by potem chcia\u0142 gada\u0107 z tak\u0105 tancerk\u0105 spocon\u0105, jak koby\u0142a po wielkiej pardubickiej?<\/span><\/p>\n

\"Tradycyjny<\/a>
Tradycyjny taniec Khmerski<\/span><\/figcaption><\/figure>\n

Dnia nast\u0119pnego opuszczamy ju\u017c turystyczne Siem Reap i jedziemy do stolicy kraju \u2013 Phnom Penh. Podr\u00f3\u017c przez Kambod\u017c\u0119 daje nam dalszy ci\u0105g znanego ju\u017c obrazu biedy. Pola ry\u017cowe, wie\u015bniacy pracuj\u0105cy z nogami w wodzie i g\u0142owami w s\u0142o\u0144cu (jak ry\u017c), domki na palach, przydro\u017cne stacje benzynowe z butelkami po coli, stare, zdezelowane skutery, a na nich po 5 os\u00f3b… Nie przelewa si\u0119. A jedziemy przecie\u017c najg\u0142\u00f3wniejsz\u0105 drog\u0105, \u0142\u0105cz\u0105c\u0105 dwa najwi\u0119ksze miasta Kambod\u017cy. Jak jest w g\u0142\u0119bi kraju na prowincji? Nie musz\u0119 wiedzie\u0107. I tak widzia\u0142em ju\u017c p\u0142ywaj\u0105c\u0105 wiosk\u0119. Wystarczy mi. Z tego odcinka drogi warto wspomnie\u0107 zabytkowy, kamienny most Preah Tis. W \u015bredniowiecznej Kambod\u017cy by\u0142y tysi\u0105ce takich most\u00f3w. Po wojnach i po\u017cogach zosta\u0142 ten jeden. Aby zachowa\u0107 go przed zniszczeniem, zosta\u0142 ca\u0142kowicie wy\u0142\u0105czony z ruchu samochodowego. Tylko piesi, rowery i skutery. Jeszcze jedna \u201eatrakcja\u201d utkwi\u0142a mi w pami\u0119ci i na karcie aparatu fotograficznego. Przydro\u017cny zajazd oferuj\u0105cy, poza owocami, specyficzne przysmaki. Osobi\u015bcie ho\u0142duj\u0119 zasadzie, \u017ce wszystko, co ma wi\u0119cej ni\u017c cztery nogi nale\u017cy zabi\u0107 natychmiast po dostrze\u017ceniu. Kambod\u017canie w zasadzie zgadzaj\u0105 si\u0119 ze mn\u0105, jednak rozszerzyli moj\u0105 regu\u0142\u0119: \u201ewszystko, co ma wi\u0119cej, ni\u017c cztery nogi trzeba zabi\u0107, upiec i zje\u015b\u0107\u201d… Prosz\u0119 poogl\u0105da\u0107 zdj\u0119cia. Ja nawet na w\u0142asnych zdj\u0119ciach z trudem na to patrz\u0119.<\/span><\/p>\n

\"Zabytkowy<\/a>
Zabytkowy most Preah Tis<\/span><\/figcaption><\/figure>\n

Do Phnom Penh dotarli\u015bmy w po\u0142udnie. Pierwsze wra\u017cenia? Miasto, w kt\u00f3rym mieszkaj\u0105 i pracuj\u0105 ludzie, jednak pozbawione jakiego\u015b specjalnego uroku, czy \u201eduszy\u201d. Przynajmniej ja nie zauwa\u017cy\u0142em. Troch\u0119 pokazowych, szerokich arterii. Ma\u0142o samochod\u00f3w, du\u017co skuter\u00f3w. Phnom Penh le\u017cy nad Mekongiem, jednak Kambod\u017cy na razie nie sta\u0107 na most (nawet w stolicy), wi\u0119c miasto le\u017cy tylko na zachodnim brzegu. Praktycznie rzecz bior\u0105c jedyny most z prawdziwego zdarzenia na Mekongu w Kambod\u017cy to Neak Loeung. Przejechali\u015bmy nim nast\u0119pnego dnia jad\u0105c do Sajgonu. Ufundowali i wybudowali go Japo\u0144czycy. Chyba z lito\u015bci i dobrego serca. Ca\u0142e szcz\u0119\u015bcie, bo przed 2011 rokiem musieliby\u015bmy przekracza\u0107 Mekong promem. A okre\u015blenie \u201ekambod\u017ca\u0144ski prom\u201d budzi du\u017cy niepok\u00f3j. Natomiast \u201ejapo\u0144ski most\u201d nie budzi \u017cadnego. Na pocz\u0105tek zobaczyli\u015bmy centraln\u0105 buddyjsk\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 Wat Phnom. Jest stosunkowo ma\u0142a, ale stara (z 1373r) i stoi na stromej 27-metrowej g\u00f3rce. Trzeba wej\u015b\u0107 po schodach. Ko\u0142o \u015bwi\u0105tyni przywita\u0142a nas ma\u0142pa. Tak normalna, znaczy z ogonem. W og\u00f3le spodziewa\u0142em si\u0119 zatrz\u0119sienia ma\u0142p na tej wycieczce, a tymczasem by\u0142a tylko ta jedna i to w \u015brodku du\u017cego miasta. Gdzie reszta? Zjedli m\u0142odszych braci? \u015awi\u0105tynia bez szerszego komentarza. Zosta\u0142o kilka zdj\u0119\u0107.<\/span><\/p>\n

\"\u015awi\u0105tynia<\/a>
\u015awi\u0105tynia Wat Phnom<\/span><\/figcaption><\/figure>\n

W nast\u0119pnej kolejno\u015bci by\u0142 Pa\u0142ac Kr\u00f3lewski. I tu wysz\u0142o od razu, \u017ce kraj (czytaj obywatele) nie musi by\u0107 zamo\u017cny, \u017ceby pa\u0142ac kr\u00f3lewski budzi\u0142 wielki podziw. Powiedzie\u0107, \u017ce \u201ena bogato\u201d, to nie oddaje istoty sprawy. Pa\u0142ac przepi\u0119kny, zadbany i dopieszczony w ka\u017cdym szczeg\u00f3le. Poezja. A na most kasy nie ma. Z Pa\u0142acu Kr\u00f3lewskiego pojechali\u015bmy do bardzo przygn\u0119biaj\u0105cego miejsca. Wi\u0119zienie S-21 (Toul Sleng), to jedno z miejsc upami\u0119tniaj\u0105cych zbrodnie szalonego re\u017cimu. Oficjalnie: \u201eMuzeum Ludob\u00f3jstwa Tuol Sleng\u201d. Wi\u0119zienie S-21 to dawna szko\u0142a \u015brednia zamieniona w miejsce ka\u017ani, tortur i eksterminacji. Nawet nie wrog\u00f3w re\u017cimu, ale ka\u017cdego kto znalaz\u0142 si\u0119 tam czy to przez anonimowe oskar\u017cenie, czy przez przypadek lub pomy\u0142k\u0119, czy w og\u00f3le bez \u017cadnego powodu. Na wszelki wypadek winny by\u0142 ka\u017cdy. A najbardziej winni byli ci, kt\u00f3rzy mieli jakiekolwiek, cho\u0107by podstawowe wykszta\u0142cenie. Wystarczy\u0142o si\u0119 przez przypadek zdradzi\u0107, \u017ce umie si\u0119 czyta\u0107. Kula w \u0142eb. To jak mia\u0142e\u015b szcz\u0119\u015bcie, bo mog\u0142o by\u0107 znacznie gorzej. Wys\u0142uchali\u015bmy sporo historii o tym miejscu. Nie chc\u0119 ich powtarza\u0107. Wspomn\u0119 tylko, \u017ce komendantami maj\u0105cymi w\u0142adz\u0119 absolutn\u0105 nad \u017cyciem i \u015bmierci\u0105 tysi\u0119cy wi\u0119\u017ani\u00f3w cz\u0119sto byli nastoletni ch\u0142opcy z ca\u0142kowicie wypranymi m\u00f3zgami. Przychodzi\u0142y im do g\u0142owy rzeczy z pogranicza paranoi, szale\u0144stwa i psychodelicznych sn\u00f3w narkomana. Kiwn\u0119li palcem i ludzie szli na \u015bmier\u0107 lub wymy\u015blne tortury. W takim obozie, samob\u00f3jstwo by\u0142o luksusem, kt\u00f3rego bardzo starannie wszystkim broniono. Nawet nad w\u0142asn\u0105 \u015bmierci\u0105 nie mia\u0142o si\u0119 w\u0142adzy. To szalony nastolatek decydowa\u0142 kiedy i jak zginiesz. Z siedemnastu tysi\u0119cy wi\u0119\u017ani\u00f3w wiadomo o dwunastu ludziach, kt\u00f3rzy prze\u017cyli. Na nocleg zatrzymali\u015bmy si\u0119 w nowoczesnym, do\u015b\u0107 wysokim hotelu. Phnom Penh nie jest miastem drapaczy chmur, wi\u0119c z tarasu na 15 pi\u0119trze mieli\u015bmy panoram\u0119 na prawie na ca\u0142e miasto. Dziwnie wygl\u0105daj\u0105 \u015bwiat\u0142a du\u017cego miasta na brzegu rzeki, podczas kiedy na drugim brzegu panuje kompletna ciemno\u015b\u0107.<\/span><\/p>\n

\"Srebrna<\/a>
Srebrna Pagoda w Pa\u0142acu Kr\u00f3lewskim<\/span><\/figcaption><\/figure>\n

Cz\u0119\u015b\u0107 5 – \u015awi\u0105tynia Cao Dai i tunele Cu-Chi<\/span><\/h4>\n

Wcze\u015bnie rano (jak zwykle, cholera), wyruszyli\u015bmy w drog\u0119 do Sajgonu w Wietnamie. Kiedy tylko wyjechali\u015bmy z centrum na przedmie\u015bcia Phnom Penh, charakter miasta natychmiast si\u0119 zmieni\u0142. Szerokie (cho\u0107 pustawe) arterie centrum zamieni\u0142y si\u0119 w ulice dziurawe, zakurzone, \u017cwirowe lub zgo\u0142a gruntowe. Za to ruch skuter\u00f3w zg\u0119stnia\u0142. Od razu wida\u0107, \u017ce \u015bcis\u0142e centrum jest dla w\u0142adzy, obcokrajowc\u00f3w i na pokaz. Prawdziwe, cho\u0107 biedne \u017cycie toczy si\u0119 wok\u00f3\u0142. Niestety na granicy kambod\u017ca\u0144sko-wietnamskiej nie ma ju\u017c takich cud\u00f3w, jak pomi\u0119dzy Tajlandi\u0105 i Kambod\u017c\u0105. Wietnam wydaje si\u0119 du\u017co bardziej cywilizowany (z naszego punktu widzenia) i sformalizowany. Ka\u017cdy musia\u0142 zabra\u0107 swoje manele, normalnie przej\u015b\u0107 kontrol\u0119 paszportow\u0105 i za\u0142adowa\u0107 si\u0119 do nowego, wietnamskiego autokaru. Posz\u0142o w miar\u0119 sprawnie. Jednak nie jedziemy wprost do Sajgonu (przepraszam, do miasta Ho Chi Ming). Po drodze mamy dwa ciekawe punkty zwiedzania.<\/span><\/p>\n

Po pierwsze \u015bwi\u0105tynia Cao Dai. Kaodaizm to religia synkretyczna \u2013 czerpi\u0105ca r\u00f3\u017cne elementy z innych religii. W tym przypadku buddyzmu, chrze\u015bcija\u0144stwa, taoizmu i konfucjanizmu (kupa trudnych s\u0142\u00f3w w jednym zdaniu). Taki miszmasz. Twierdz\u0105, \u017ce wszyscy przed nimi eksperymentowali i co\u015b tam powymy\u015blali, ale to dopiero oni po\u0142\u0105czyli do kupy prawdziwe klocki i s\u0105 ukoronowaniem poprzednik\u00f3w. Tradycyjnie nie komentuj\u0119 i nie zabieram g\u0142osu na temat wierze\u0144, bo jak kto nie ma prawa jazdy, to nie powinien robi\u0107 za motoryzacyjnego eksperta. Pan Dawid za to mia\u0142 kolejn\u0105 okazj\u0119, \u017ceby si\u0119 spe\u0142ni\u0107 i dobre p\u00f3\u0142 godziny obja\u015bnia\u0142 zasady, kt\u00f3rymi kieruj\u0105 si\u0119 wyznawcy Cao Dai. Sza\u0142u nie ma, bo jest ich dwa i p\u00f3\u0142 miliona ca\u0142ego inwentarza, z czego ogromna wi\u0119kszo\u015b\u0107 w Wietnamie.. Podobno w czasach rozkwitu (lata 60-te XX wieku) konkurowali w po\u0142udniowym Wietnamie z chrze\u015bcija\u0144stwem, ale lata rozkwitu min\u0119\u0142y. Ca\u0142a sprawa nie budzi\u0142a w autokarze mojego wielkiego zainteresowania, ale podjechali\u015bmy w\u0142a\u015bnie do samej najg\u0142\u00f3wniejszej \u015bwi\u0105tyni kaodaist\u00f3w, wi\u0119c wzi\u0105\u0142em aparat i poszed\u0142em zobaczy\u0107 i sfotografowa\u0107 ichni Watykan. Musz\u0119 szczerze powiedzie\u0107, \u017ce tak weso\u0142ej i kolorowej \u015bwi\u0105tyni jeszcze nie widzia\u0142em. Ca\u0142e wn\u0119trze w rze\u017abach, witra\u017cach i malowid\u0142ach \u2013 w\u0119\u017ce, kwiaty, smoki i przer\u00f3\u017cne inne straszyd\u0142a, a wszystko tak ob\u0142\u0119dnie jaskrawe i kolorowe, \u017ce ciemne okulary bardziej wskazane w \u015brodku, ni\u017c na zewn\u0105trz. Bankowo maj\u0105 sta\u0142y abonament i zar\u0105bisty rabat w najbli\u017cszej hurtowni z farbami. Mieli\u015bmy farta, bo wewn\u0105trz akurat trwa\u0142o nabo\u017ce\u0144stwo. Pozwalaj\u0105, wi\u0119c weszli\u015bmy bocznym wej\u015bciem zachowuj\u0105c wzgl\u0119dn\u0105 cisz\u0119, \u017ceby przyjrze\u0107 si\u0119 obrz\u0119dom. Wiernych mo\u017ce nie zatrz\u0119sienie, ale za to wszyscy w bia\u0142ych szatach i rozstawieni idealnie w r\u00f3wniutkich rz\u0119dach i szeregach, \u017ceby \u0142adnie wygl\u0105da\u0142o. Jak wojsko na placu musztry, tylko nie stali, a siedzieli po turecku. Z kolei kap\u0142ani w szatach kolorowych, ale ka\u017cdy w jednym kolorze: kilku \u017c\u00f3\u0142tych, kilku niebieskich i kilku czerwonych. \u015awi\u0105tynia, jak reklama kolorowej drukarki, ale oni ca\u0142kowicie monochromatyczni. Ca\u0142o\u015b\u0107 wygl\u0105da\u0142a, jak scena testowa to badania jako\u015bci odwzorowania kolor\u00f3w w aparatach fotograficznych. Zrobi\u0142em zatem par\u0119 testowych zdj\u0119\u0107 \u2013 wysz\u0142y \u015bwietnie. Chcieli\u015bmy przej\u015b\u0107 na drug\u0105 stron\u0119 \u015bwi\u0105tyni, ale okaza\u0142o si\u0119, \u017ce akurat tego nie mo\u017cna. W \u015bwi\u0105tyni trwa\u0142y pie\u015bni i modlitwy, a to powodowa\u0142o, \u017ce przez sam \u015brodek budynku od o\u0142tarza, przez ch\u00f3r i dalej na zewn\u0105trz ko\u015bcio\u0142a bieg\u0142 strumie\u0144 boskiej energii. Gdyby\u015bmy go przeci\u0119li m\u00f3g\u0142by nas uszkodzi\u0107. Istotnie zauwa\u017cy\u0142em, \u017ce wierni wewn\u0105trz siedz\u0105 po obu stronach, ale na samej pod\u0142u\u017cnej osi centralnej nie ma nikogo. Mo\u017ce dlatego s\u0105 w takich idealnych szeregach \u2013 \u017ceby si\u0119 kto przez pomy\u0142k\u0119 nie zapa\u0142\u0119ta\u0142 na \u015brodek i nie zosta\u0142 unicestwiony przez promie\u0144 \u015bmierci? Maj\u0105 przez \u015brodek ko\u015bcio\u0142a co\u015b na kszta\u0142t przej\u015bcia przez ruchliw\u0105 autostrad\u0119… Dopiero, kiedy po kilku minutach modlitwa usta\u0142a, mo\u017cna by\u0142o przekroczy\u0107 niewidzialn\u0105 barier\u0119. Ostro\u017cnie wysun\u0105\u0142em przed siebie kijek do selfie \u2013 wol\u0119 mie\u0107 kr\u00f3tszy kijek, ni\u017c obci\u0119te palce, a cholera wie, czy kt\u00f3ry\u015b go\u015b\u0107 w bia\u0142ej sukience nie mamrota\u0142 nadal pod nosem modlitwy, albo nie nuci\u0142 \u015bwi\u0119tej pie\u015bni… Kijek nie zap\u0142on\u0105\u0142 ogniem, wi\u0119c szybko kicn\u0119li\u015bmy na drug\u0105 stron\u0119. Zrobili\u015bmy jeszcze kilka super-kolorowych zdj\u0119\u0107 i z powrotem do autobusu i w dalsz\u0105 drog\u0119.<\/span><\/p>\n

\"\u015awi\u0105tynia<\/a>
\u015awi\u0105tynia Cao Dai<\/span><\/figcaption><\/figure>\n

Kolejny przystanek: tunele Cu-Chi. Ka\u017cdy, kto ogl\u0105da\u0142 jakie\u015b filmy o wojnie w Wietnamie, wie, \u017ce cwani Wietnamczycy wykopali sie\u0107 podziemnych tuneli, w kt\u00f3rych mogli si\u0119 kry\u0107 i n\u0119ka\u0107 regularne ameryka\u0144skie jednostki. Wy\u0142aniali si\u0119 znik\u0105d, czasem w \u015brodku ameryka\u0144skiego obozu, zabijali i znikali pod ziemi\u0105. Z kolei, kiedy mieli nad g\u0142owami silny oddzia\u0142, nie mogli wyj\u015b\u0107 z tuneli tygodniami, a\u017c Amerykanie przenie\u015bli si\u0119 w inne miejsce.\u00a0Amerykanie niszczyli tunele (wraz z zawarto\u015bci\u0105) ci\u0119\u017ckim sprz\u0119tem i pot\u0119\u017cnymi bombami tektonicznymi, w tym s\u0142ynn\u0105 \u201ekosiark\u0105 stokrotek\u201d (daisy cutter). Bomba BLU-82, to najpot\u0119\u017cniejsza bomba konwencjonalna. Wa\u017cy blisko 7 ton i powoduje lokalne trz\u0119sienia ziemi, zawalaj\u0105c podziemne tunele i pomieszczenia. Dlaczego \u201ekosiarka stokrotek\u201d? Wojskowe poczucie humoru: by\u0142a u\u017cywana jeszcze w innym celu, kiedy trzeba by\u0142o przygotowa\u0107 w d\u017cungli l\u0105dowisko dla \u015bmig\u0142owca (na przyk\u0142ad do szybkiej ewakuacji) \u2013 jeden wybuch \u201ekosi\u0142\u201d ogromne drzewa na du\u017cym terenie i odrzuca\u0142 je tak daleko, \u017ce tworzy\u0142 wystarczaj\u0105c\u0105 woln\u0105 przestrze\u0144 do l\u0105dowania helikoptera. Wr\u00f3\u0107my do tuneli Ch-Chi: Wietnamczycy nie mog\u0105c stan\u0105\u0107 do otwartej walki, rozwin\u0119li w niespotykanym stopniu metody wojny partyzanckiej. Tunele, zasadzki, pu\u0142apki \u2013 d\u017cungla by\u0142a tym wszystkim naje\u017cona. Obecnie udost\u0119pniony turystom kompleks Cu-Chi, poza samymi tunelami, pokazuje tak\u017ce r\u00f3\u017cne inne aspekty tej walki. Obejrzeli\u015bmy ca\u0142\u0105 wystaw\u0119 wymy\u015blnych pu\u0142apek na ludzi. S\u0105 rozwini\u0119ciem tych stosowanych na zwierz\u0119ta od tysi\u0119cy lat, jednak maj\u0105 jedn\u0105 charakterystyczn\u0105 cech\u0119 \u2013 s\u0105 tak skonstruowane, \u017ceby okaleczy\u0107, ale nie zabi\u0107. Wietnamczycy doskonale zdawali sobie spraw\u0119 z politycznego, a nie tylko militarnego wymiaru walki. Zabity ameryka\u0144ski \u017co\u0142nierz, to po prostu kolejna pozycja w wojennej statystyce. \u017bo\u0142nierz okaleczony, kt\u00f3ry wr\u00f3ci do USA jest wod\u0105 na m\u0142yn przeciwnik\u00f3w wojny w samych Stanach Zjednoczonych. Trzeba go do ko\u0144ca \u017cycia utrzymywa\u0107, pacyfi\u015bci pokazuj\u0105 go w telewizji przekonuj\u0105c coraz wi\u0119cej Amerykan\u00f3w do sprzeciwu przeciwko wojnie. Kolejny krzy\u017c na cmentarzu w Arlington nigdy nie zrobi takiego wra\u017cenia, jak \u017cywy, ale do\u017cywotnio okaleczony i cierpi\u0105cy m\u0142ody, ameryka\u0144ski ch\u0142opak. Takimi metodami Wietnam wygra\u0142 t\u0119 wojn\u0119. Nie m\u00f3g\u0142 otwarcie wygra\u0107 jej militarnie, wi\u0119c wygra\u0142 podst\u0119pem i polityk\u0105.<\/span><\/p>\n

\"Ukryte<\/a>
Ukryte wej\u015bcia do tuneli<\/span><\/figcaption><\/figure>\n

Niestety nie ma \u017cadnych szans, \u017ceby osobi\u015bcie zobaczy\u0107 jak wygl\u0105da\u0142y prawdziwe tunele Vietcongu. Pomijam, czy komu\u015b b\u0119dzie si\u0119 chcia\u0142o czo\u0142ga\u0107 z robalami pod ziemi\u0105, czy nie. Bardzo zwyczajnie, prawie nikt z nas nie ma szans si\u0119 tam zmie\u015bci\u0107. Jak wynika ze statystyk \u015awiatowej Organizacji Zdrowia (WHO) Wietnamczycy wci\u0105\u017c pozostaj\u0105 najchudszym narodem \u015bwiata. W latach 70-tych by\u0142o tak samo. Dobrze o tym wiedzieli, wi\u0119c rozmiar wej\u015b\u0107 do tuneli dopasowali do siebie, a nie spasionych Hamburgerios z Ameryki. Z ca\u0142ej naszej grupy tylko jedna drobna dziewczyna zmie\u015bci\u0142a si\u0119 w wej\u015bciu do tunelu. Inni nawet nie pr\u00f3bowali, \u017ceby si\u0119 dodatkowo nie o\u015bmiesza\u0107. Wej\u015bcie to prostok\u0105tna klapka ukryta ca\u0142kowicie w poszyciu lasu o wymiarach odpowiednich dla \u015bredniej wielko\u015bci psa (gdyby mu si\u0119 chcia\u0142o wcisn\u0105\u0107 do \u015brodka). Mo\u017cna przej\u015b\u0107 po niej i nic si\u0119 nie zauwa\u017cy. W d\u017cungli ukryte s\u0105 wej\u015bcia, co nie jest specjalnie trudne, ale tak\u017ce wentylacja, co jest ju\u017c bardzo trudne. Wietnamczycy palili w tunelach ogie\u0144 \u2013 potrzebowali dla niego sporo \u015bwie\u017cego powietrza, ale musieli te\u017c wyprowadzi\u0107 dym, tak \u017ceby nie by\u0142o go wida\u0107. Na wszystko znale\u017ali sposoby. Otwory wentylacyjne by\u0142y np. w kopcach termit\u00f3w. Kiedy Amerykanie sprowadzili psy szkolone do wyw\u0105chiwania wylot\u00f3w powietrza z tuneli, Wietnamczycy pakowali w nie skarpetki poleg\u0142ych ameryka\u0144skich \u017co\u0142nierzy. Ka\u017cda akcja budzi\u0142a reakcj\u0119. Jak si\u0119 to sko\u0144czy\u0142o, wszyscy wiemy.<\/span><\/p>\n

Kiedy chodzili\u015bmy po kompleksie Cu-Chi, co jaki\u015b czas s\u0142ycha\u0107 by\u0142o strza\u0142y. Takie prawdziwe z broni palnej. Raz g\u0142o\u015bniej, raz ciszej, ale zdarza\u0142y si\u0119 nawet regularne serie z broni automatycznej. Pocz\u0105tkowo my\u015bla\u0142em, \u017ce to taki efekt, \u017ceby wprowadzi\u0107 zwiedzaj\u0105cych w nastr\u00f3j wojenny, jednak im bli\u017cej ko\u0144ca wycieczki, tym g\u0142o\u015bniejsza i bli\u017csza stawa\u0142a si\u0119 kanonada. Wojna? Jacy\u015b fanatyczni \u017co\u0142nierze vitcongu wyszli z zapomnianych tuneli i kosz\u0105 turyst\u00f3w? Ludzie zacz\u0119li si\u0119 niespokojnie ogl\u0105da\u0107 na siebie. Teraz ju\u017c strza\u0142y s\u0142ycha\u0107 by\u0142o tak g\u0142o\u015bno, \u017ce zacz\u0119li\u015bmy zatyka\u0107 uszy. Ki czort? Ostatecznie wyszli\u015bmy na teren sporej strzelnicy… Po wojnie (wcale nie tak odleg\u0142ej) wietnamcom zosta\u0142o kup\u0119 wojskowego sprz\u0119tu. To cholernie praktyczny nar\u00f3d, wi\u0119c postanowili zrobi\u0107 z niego u\u017cytek. Akurat od czasu uporz\u0105dkowania sprawy Czerwonych Khmer\u00f3w w s\u0105siedniej Kambod\u017cy, nie bardzo mieli do kogo strzela\u0107, wi\u0119c wpadli na lepszy pomys\u0142. Na prawo od nas, bezpiecznie zamocowane na niewysokim murku czeka\u0142o na ch\u0119tnych kilkadziesi\u0105t sztuk broni palnej. Do wyboru wszystko, czym Amerykanie i Wietnamczycy nawzajem wyprawiali si\u0119 na lepszy \u015bwiat. Oryginalne ameryka\u0144skie M16, ka\u0142achy (rosyjskie AK-47), ale tak\u017ce ci\u0119\u017csze karabiny maszynowe, niekt\u00f3re nadal zamocowane na podwoziach ameryka\u0144skich Jeep\u00f3w. Chcesz postrzela\u0107 z prawdziwych zabawek du\u017cych ch\u0142opc\u00f3w? No problem. Nigdzie na \u015bwiece, nikt nie da ci do r\u0119ki tak niebezpiecznej broni, bez kupy szkole\u0144, za\u015bwiadcze\u0144, zezwole\u0144 itd. (no chyba, \u017ce p\u00f3jdziesz do marketu w Teksasie). Tutaj mo\u017cna bez szkolenia \u2013 wystarczy mie\u0107 ze sob\u0105 portfel :). Jako oferma trwale niezdolna do s\u0142u\u017cby wojskowej (kategoria E), patrzy\u0142em tylko ciekawie z daleka, jak fujary jeszcze gorsze ode mnie r\u0105ba\u0142y seriami w odleg\u0142y o ponad 100 metr\u00f3w nasyp. By\u0142y tam jakie\u015b tarcze, ale ma\u0142o kto trafia\u0142 nawet w sam nasyp. Ewidentnie chodzi\u0142o o sam\u0105 frajd\u0119 i adrenalin\u0119 strzelania. Niespodziewanie zauwa\u017cy\u0142em dziwny b\u0142ysk w oku \u017cony. Niemo\u017cliwe. A jednak… Poszli\u015bmy do cz\u0119\u015bci biznesowej, gdzie mo\u017cna by\u0142o wymieni\u0107 dolary ameryka\u0144skie na naboje. Kurs nad wyraz uczciwy \u2013 jeden do jednego. Naboje do ci\u0119\u017cszych karabin\u00f3w maszynowych by\u0142y dro\u017csze, ale do osobistej broni strzeleckiej po dolcu. Nie umiem strzela\u0107, ale pewne techniczne poj\u0119cie o broni mam. Wietnamczyk maj\u0105cy ewidentnie du\u017ce do\u015bwiadczenie, potwierdzi\u0142 m\u00f3j wyb\u00f3r: dla pani M16. Za marne 12$ zakupili\u015bmy pe\u0142ny magazynek i udali\u015bmy si\u0119 w stron\u0119 stanowisk strzeleckich. Wietnamczycy te\u017c nie s\u0105 takimi wariatami, \u017ceby dawa\u0107 ludziom bro\u0144, ostr\u0105 amunicj\u0119 i puszcza\u0107 ich, \u017ceby sobie postrzelali. Od czasu, kiedy nabyli\u015bmy naboje, mieli\u015bmy ju\u017c opiekuna. Bardzo sympatyczny Wietnamczyk zaprowadzi\u0142 nas na stanowisko ogniowe. Bro\u0144 by\u0142a zamocowana w specjalnych pier\u015bcieniach, kt\u00f3re uniemo\u017cliwia\u0142y zwr\u00f3cenie jej w inn\u0105 stron\u0119, ni\u017c bezpieczny nasyp. Nasz opiekun da\u0142 nam s\u0142uchawki ochronne, prze\u0142adowa\u0142 Iwonce M16, pokaza\u0142 jak ma si\u0119 z\u0142o\u017cy\u0107 do strzelania, stan\u0105\u0142 za ni\u0105 i przytrzyma\u0142 r\u0119k\u0105 za prawe rami\u0119. Wiedzia\u0142em dlaczego. Mimo specjalnego zamocowania w murku, taka bro\u0144 kopie, jak india\u0144ski ko\u0144. Krzykn\u0105\u0142em jeszcze do \u017cony, \u017ceby mocno przycisn\u0119\u0142a kolb\u0119 do ramienia, bo inaczej b\u0119d\u0105 siniaki wielko\u015bci talerza. Ostanie moje s\u0142owa zgin\u0119\u0142y ju\u017c w huku wystrza\u0142\u00f3w. Mimo s\u0142uchawek, by\u0142 og\u0142uszaj\u0105cy. Czy z wojny wszyscy wracaj\u0105 g\u0142usi? Iwonka nie strzela\u0142a seri\u0105, delektowa\u0142a si\u0119 utrupianiem wyimaginowanych przeciwnik\u00f3w pojedynczymi strza\u0142ami. Chyba nawet po kilku pierwszych strza\u0142ach panu bogu w okno, zacz\u0119\u0142a si\u0119 zbli\u017ca\u0107 do tarczy. Ja te\u017c wy\u0107wiczonym ruchem podnios\u0142em bro\u0144 do oka i wycelowa\u0142em prosto w \u017con\u0119. Najpierw kilka szybkich pojedynczych strza\u0142\u00f3w, potem seria w rozdzielczo\u015bci 4K i szybko\u015bci 30 klatek na sekund\u0119 :). Bezb\u0142\u0119dnie uchwyci\u0142em wszystko! Nie wiem, czy Iwonka trafi\u0142a w tarcz\u0119, ale ja w ni\u0105 na pewno. Dowody zosta\u0142y na karcie pami\u0119ci. Mamy zdj\u0119cia i film, jak wywala ca\u0142y magazynek ostrej amunicji z ameryka\u0144skiego karabinu szturmowego. Bezcenne :).<\/span><\/p>\n

\"Ostre<\/a>
Ostre strzelanie z M16<\/span><\/figcaption><\/figure>\n

Kiedy Iwonka sko\u0144czy\u0142a kosi\u0107 wrog\u00f3w i adrenalina zacz\u0119\u0142a jej opada\u0107, rozejrza\u0142em si\u0119 jeszcze wok\u00f3\u0142. Na widok sporej grupy ameryka\u0144skich turyst\u00f3w korzystaj\u0105cych ze strzelnicy, nasz\u0142a mnie pewna refleksja. Ilu z nich zastanawia si\u0119, czy karabiny, z kt\u00f3rych w\u0142a\u015bnie strzelaj\u0105, to nie jest przypadkiem ich w\u0142asna bro\u0144? Czy szukaj\u0105 pod\u015bwiadomie jakich\u015b charakterystycznych znak\u00f3w na kolbach? A ilu u\u015bmiechni\u0119tych Wietnamczyk\u00f3w obs\u0142uguj\u0105cych strzelnic\u0119, pami\u0119ta huk wystrza\u0142\u00f3w, wybuchy bomb lotniczych i inne okropno\u015bci wojny? Poniewa\u017c na og\u00f3\u0142 byli w \u015brednim wieku, to zapewne pami\u0119taj\u0105 niemal wszyscy. Czy nie tak dawni przeciwnicy ukradkiem patrz\u0105 na siebie wrogo? Ale\u017c sk\u0105d. Wojna to martwa historia. Zakopana g\u0142\u0119boko w ziemi przesz\u0142o\u015b\u0107. Dawid opowiedzia\u0142 nam o tym par\u0119 s\u0142\u00f3w. Kiedy\u015b zapyta\u0142 znajomego Wietnamczyka, jak toleruje teraz najazd Ameryka\u0144skich turyst\u00f3w, z kt\u00f3rymi przecie\u017c by\u0142a wojna. Ten si\u0119 szczerze przerazi\u0142:
\n\u2013 Jaka wojna?! Gdzie?! Z Ameryk\u0105?!!!
\n\u2013 No tak, przecie\u017c zgin\u0119\u0142o tyle ludzi, walki by\u0142y tak brutalne…
\n\u2013 Cz\u0142owieku, co ty m\u00f3wisz, jaka wojna??!!
\n\u2013 No nie tak dawno si\u0119 sko\u0144czy\u0142a! Dopiero w 1975 roku!
\n\u2013 Aaaaa, tamta wojna. Ale mnie przestraszy\u0142e\u015b! Kto by my\u015bla\u0142 o tamtej wojnie?! To tak odleg\u0142e czasy! Amerykanie to nasi najlepsi przyjaciele. Nasze kraje wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105 politycznie, gospodarczo i na wielu innych p\u0142aszczyznach. Po co wygrzebywa\u0107 takie rzeczy? To relikt odleg\u0142ej epoki. Tak naprawd\u0119 walczy\u0142y ze sob\u0105 dwa mocarstwa i dwa systemy polityczne, my po prostu znale\u017ali\u015bmy si\u0119 na ich drodze. Przecie\u017c Amerykanie nic nie mieli do nas, to by\u0142a zast\u0119pcza wojna ze Zwi\u0105zkiem Radzieckim. My to rozumiemy. Zobacz \u2013 senator McCain, kt\u00f3ry kandydowa\u0142 w wyborach prezydenckich, walczy\u0142 w tamtej wojnie. Na samym pocz\u0105tku jego Phantom zosta\u0142 zestrzelony nad Hanoi, a on trafi\u0142 do obozu jenieckiego, nazywanego przewrotnie przez Amerykan\u00f3w Hanoi Hilton. Sp\u0119dzi\u0142 w wietnamskiej niewoli kilka lat. Obecnie jest ambasadorem przyja\u017ani mi\u0119dzy naszymi krajami. Bardzo cz\u0119sto przylatuje do Wietnamu, pomaga nawi\u0105zywa\u0107 wsp\u00f3\u0142prac\u0119 gospodarcz\u0105, bierze udzia\u0142 w r\u00f3\u017cnych wydarzeniach kulturalnych. On nie wraca do tamtych spraw, dlaczego my mieliby\u015bmy to robi\u0107?\u00a0Zaduma\u0142em si\u0119 nad tym, co us\u0142ysza\u0142em. Jak\u017ce odmienna postawa od naszej (szczeg\u00f3lnie polskiej). Oni patrz\u0105 w przysz\u0142o\u015b\u0107 i szukaj\u0105 przyjaci\u00f3\u0142. My ci\u0105gle patrzymy w przesz\u0142o\u015b\u0107 i szukamy wrog\u00f3w… A spr\u00f3buj wyrwa\u0107 si\u0119 z tego kr\u0119gu \u2013 natychmiast us\u0142yszysz, \u017ce wyrzekasz si\u0119 polsko\u015bci i nie jeste\u015b patriot\u0105. To na czym ten patriotyzm ma polega\u0107? Na szukaniu dla kraju dobrej przysz\u0142o\u015bci, czy na grzebaniu w historii od neandertalczyk\u00f3w pocz\u0105wszy i wyszukiwaniu, komu i co powinni\u015bmy po kres czasu pami\u0119ta\u0107? Je\u017celi patriotyzm ma polega\u0107 na wiecznym wynajdowaniu wrog\u00f3w, a korzenie narodowe rosn\u0105 tylko w nienawi\u015bci, to przepraszam, ale mam w dupie \u2013 nie jestem patriot\u0105.<\/span><\/p>\n

Jeszcze jedno spostrze\u017cenie, kt\u00f3re u\u015bwiadomi\u0142o mi, \u017ce ten nar\u00f3d daleko zajdzie. Mianowicie chodzi o kible… Je\u017adzimy sobie po szerokim \u015bwiecie, czasem w krajach si\u00f3dmego \u015bwiata, czasem pierwszego i to tego z g\u00f3rnej p\u00f3\u0142ki – np. Norwegia. Wsz\u0119dzie sytuacja analogiczna: przy obiektach do zwiedzania toalety damska i m\u0119ska (czasem z palmowych li\u015bci, czasem, jak w pa\u0142acu), jednak nie o ilo\u015b\u0107 sedesowych gwiazdek chodzi. Wsz\u0119dzie powtarza si\u0119 ten sam schemat: do damskiej toalety kolejka jak po szynk\u0119 w PRL-u, w m\u0119skiej pusto. Dlaczego tak si\u0119 dzieje, to temat na prac\u0119 doktorsk\u0105 z technik u\u017cywania toalety, ale intuicyjnie wszyscy znamy odpowied\u017a. W ka\u017cdym razie faceci wysikani i chc\u0105 lecie\u0107 dalej, kiedy ich partnerki dopiero zaczynaj\u0105 si\u0119 przesuwa\u0107 w kolejce. Problem nierozwi\u0105zywalny przez wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 nauk\u0119. Do czasu, a\u017c zaj\u0119li si\u0119 nim Wietnamczycy. Przy kasach i budynkach administracji kompleksu Cu Chi oczywi\u015bcie s\u0105 toalety. Min\u0105\u0142em damsk\u0105 i id\u0119 do m\u0119skiej. W ostatniej chwili zauwa\u017cy\u0142em jednak, ze ta m\u0119ska te\u017c jest damska. Kurde! Dawaj nazad szuka\u0107 prawdziwej m\u0119skiej. Aha, w s\u0105siednim budyneczku. Lec\u0119 do s\u0105siedniego, p\u0119dz\u0119 do kibelka\u2026 Stop! Damski. Ki czort?! Id\u0119 z drugiej strony drugiego budynku \u2013 jest m\u0119ski! Uffff. I tu refleksja przy rozpinaniu portek: zrobili TRZY toalety damskie i jedn\u0105 m\u0119sk\u0105. Nigdzie nie ma kolejki. Kwadratura ko\u0142a rozwi\u0105zana. Brawo oni!<\/span><\/p>\n

Cz\u0119\u015b\u0107 6 – Ho Chi Ming City (Sajgon)<\/span><\/h4>\n

P\u00f3\u017anym popo\u0142udniem jechali\u015bmy ju\u017c przedmie\u015bciami Sajgonu. Ruch uliczny to co\u015b nie do opisania. Powoli zapada\u0142 zmrok, a wsz\u0119dzie wok\u00f3\u0142 p\u0142yn\u0119\u0142y strumienie, rzeczki i wielkie rzeki skuter\u00f3w. Skuterowe tsunami. Wydzielone (i odgrodzone murkiem) szerokie pasy jezdni dla skuter\u00f3w i obok, wcale nie szersze, dla samochod\u00f3w. Na skrzy\u017cowaniach nieprzerwane rzeki motork\u00f3w zdaj\u0105 si\u0119 ze sob\u0105 krzy\u017cowa\u0107 w jaki\u015b magiczny spos\u00f3b. Powinni zderzy\u0107 si\u0119 wszyscy ze wszystkimi, a oni si\u0119 po prostu nawet nie mijaj\u0105, ale wr\u0119cz przenikaj\u0105. Dawid wyja\u015bni\u0142, \u017ce tu na skuterach je\u017cd\u017c\u0105 wszyscy od ko\u0142yski. Jazda skuterem jest naturalna jak oddychanie. Dla nich to takie szybsze chodzenie. Przecie\u017c na chodnikach nie mamy wyznaczonych pas\u00f3w ruchu, a nie zderzamy si\u0119 z innymi przechodniami. Bo chodzenie mamy instynktownie opanowane do perfekcji. Oni te\u017c. Z tym, \u017ce \u201echodzenie na skuterach\u201d. Patrz\u0105c z autokaru na ten sajgon, zrozumia\u0142em sk\u0105d wzi\u0119\u0142o si\u0119 to powiedzenie.<\/span><\/p>\n

\"Wieczorny<\/a>
Wieczorny ruch w Sajgonie<\/span><\/figcaption><\/figure>\n

W hotelu trafili\u015bmy dwupokojowy apartament, ale nie ma si\u0119 z czego cieszy\u0107, bo to i tak tylko jedna, kr\u00f3tka noc. Na Sajgon, mamy bardzo ma\u0142o czasu. Mimo zm\u0119czenia chcemy jeszcze zobaczy\u0107 Sajgon noc\u0105, wi\u0119c wychodzimy z hotelu i bacznie obserwuj\u0105c map\u0119 na telefonie zag\u0142\u0119biamy si\u0119 odrobink\u0119 w miasto. Szcz\u0119\u015bliwie hotel mamy blisko popularnego, turystycznego deptaku Nguyen Hue. Ucinamy sobie spacerek w\u015br\u00f3d tysi\u0119cy turyst\u00f3w i miejscowych. Mimo wilgotnego skwaru, miasto \u017cyje pe\u0142n\u0105 piersi\u0105. Na deptaku t\u0142umy ludzi, na ulicach t\u0142umy skuter\u00f3w. Wysokie wie\u017cowce, fontanny, hotele i sklepy \u2013 wszystko pi\u0119knie, kolorowo o\u015bwietlone. To jest kraj, kt\u00f3ry ledwie czterdzie\u015bci lat temu zosta\u0142 obrzucony tak\u0105 ilo\u015bci\u0105 bomb, \u017ce naprawd\u0119 trudno by\u0142o znale\u017a\u0107 kamie\u0144 na kamieniu. Pancerne walki na l\u0105dzie i w miastach, naloty dywanowe, ataki napalmem i nie ma co ukrywa\u0107, tak\u017ce broni\u0105 chemiczn\u0105 \u2013 nies\u0142awny Agent Orange. Podobno jeszcze ca\u0142kiem niedawno wszystko tu wygl\u0105da\u0142o jak w typowym kraju socjalistycznym, tylko biedniej. \u015alad po tym nie zosta\u0142. Pono\u0107 dalej panuje socjalizm, tylko nikt nie wie gdzie i na czym w\u0142a\u015bciwie polega. Jest pe\u0142na swoboda robienia interes\u00f3w. A nar\u00f3d jest bardzo przedsi\u0119biorczy, niezwykle pomys\u0142owy i zaradny, a przede wszystkim ob\u0142\u0119dnie pracowity. Bardzo niebezpieczna mieszanka cech. Niebezpieczna dla innych, bo Wietnam rozwija si\u0119 w imponuj\u0105cym tempie. Daleko zajd\u0105. Prawd\u0105 jest chyba stwierdzenie, \u017ce XIX wiek nale\u017ca\u0142 do Europy, XX do Ameryki, a XXI b\u0119dzie nale\u017ca\u0142 do Azji. Spacerujemy, robimy wieczorne zdj\u0119cia i wracamy spa\u0107. Nie musz\u0119 chyba wspomina\u0107, \u017ce pobudka bladym \u015bwitem…<\/span><\/p>\n

\"Deptak<\/a>
Deptak Nguyen Hue<\/span><\/figcaption><\/figure>\n

Poranek w Ho Chi Ming City. Przed nami kr\u00f3tkie, kilkugodzinne zwiedzanie i lot na p\u00f3\u0142noc Wietnamu do Haipong. O godzinie 8 rano deptak, kt\u00f3ry poprzedniego wieczoru t\u0119tni\u0142 \u017cyciem jest wymar\u0142y. W og\u00f3le trudno sobie u\u015bwiadomi\u0107, \u017ce to jest to samo miejsce. Robimy kr\u00f3tki spacer do katedry, kt\u00f3ra stanowi pozosta\u0142o\u015b\u0107 po Francuzach i czasach kolonialnych, ale jest nadal czynna. Nast\u0119pnie zabytkowa Poczta G\u0142\u00f3wna. Szalonych atrakcji nie ma. Kolejny przystanek: ma\u0142a \u015bwi\u0105tynka Pagoda Jade, dalej manufaktura produkt\u00f3w z laki, gdzie ogl\u0105damy proces r\u0119cznego wytwarzania, a potem mo\u017cemy oczywi\u015bcie kupi\u0107 przer\u00f3\u017cne wyroby w sklepie przyzak\u0142adowym. Iwonka co\u015b kupi\u0142a. Po zakupach jeszcze jedna \u015bwi\u0105tynia – Thien Hau i na lotnisko Tan Son Nhat, z kt\u00f3rego odlatujemy na p\u00f3\u0142noc. To, co od d\u0142u\u017cszego czasu przykuwa moj\u0105 uwag\u0119, to zabawna architektura Wietnamu. Mam na my\u015bli, normalne, prywatne domy stoj\u0105ce wzd\u0142u\u017c miejskich ulic. Ich nietypowo\u015b\u0107 polega na tym, \u017ce s\u0105 niezwykle w\u0105skie i stosunkowo wysokie. Wygl\u0105daj\u0105 wyj\u0105tkowo nieproporcjonalnie. Dawid pospieszy\u0142 z wyja\u015bnieniami. Poniewa\u017c ka\u017cdy w Wietnamie chce robi\u0107 jaki\u015b biznes, to najcenniejszy jest wsz\u0119dzie dost\u0119p do ulicy. Je\u015bli budujesz dom, to na dole zawsze b\u0119dzie miejsce na jaki\u015b interes, a na g\u00f3rnych pi\u0119trach jest cz\u0119\u015b\u0107 mieszkalna. Nie maj\u0105 specjalnych problem\u00f3w z poczuciem prywatno\u015bci. Zdarzy\u0142o si\u0119, \u017ce kiedy Dawid ze znajomymi siedzieli w barze w\u0142a\u015bnie na parterze takiej kamienicy, to po zapytaniu o toalet\u0119 zostali skierowani na g\u00f3r\u0119 do normalnej \u0142azienki domownik\u00f3w, gdzie akurat kto\u015b si\u0119 k\u0105pa\u0142 i musieli i\u015b\u0107 jeszcze pi\u0119tro wy\u017cej, do kolejnej prywatnej \u0142azienki. Dla nas troch\u0119 nie do pomy\u015blenia. Domy s\u0105 tak w\u0105skie, bo \u017ceby dla wszystkich wystarczy\u0142o, mo\u017cna zgodnie z przepisami zaj\u0105\u0107 4 metry d\u0142ugo\u015bci ulicy. O ile jest tak du\u017co miejsca, bo zdarza si\u0119 wcisn\u0105\u0107 budynek w 3-metrow\u0105 luk\u0119. Z tego powodu trzeba zmie\u015bci\u0107 wszystko w niezwykle w\u0105skiej przestrzeni. No a \u017ceby z\u0142apa\u0107 troch\u0119 metra\u017cu, to mo\u017cna ucieka\u0107 tylko w g\u00f3r\u0119. Tak w\u0142a\u015bnie robi\u0105 \u2013 dobudowuj\u0105 kolejne pi\u0119tra, a na upartego to mo\u017cna wsz\u0119dzie si\u0119gn\u0105\u0107 r\u0119kami od \u015bciany do \u015bciany… Zrobi\u0142em troch\u0119 zdj\u0119\u0107 takich wynalazk\u00f3w. Tak im to wesz\u0142o w krew, \u017ce wiele razy widzia\u0142em takie domy na wsi w szczerym polu, gdzie mo\u017cna si\u0119 pobudowa\u0107 na 100 metr\u00f3w w ka\u017cd\u0105 stron\u0119. Tam dopiero zabawnie wygl\u0105daj\u0105… Zach\u0119cam do obejrzenia zdj\u0119\u0107. W po\u0142udnie odlecieli\u015bmy do Haiphong na p\u00f3\u0142nocy.<\/span><\/p>\n

\"Charakterystyczne<\/a>
Charakterystyczne wietnamskie domy<\/span><\/figcaption><\/figure>\n

Cz\u0119\u015b\u0107 7\u00a0– Ha Long\u00a0i Hanoi<\/span><\/h4>\n

Jeszcze tego samego dnia wieczorem przejechali\u015bmy autokarem z lotniska Haiphong nad zatok\u0119 Ha Long. Ja wiem, \u017ce te wszystkie nazwy podobne, ale przy odrobinie wysi\u0142ku mo\u017cna si\u0119 po\u0142apa\u0107. Mia\u0142em wgrane w telefon i tablet precyzyjne mapy wszystkich kraj\u00f3w, kt\u00f3re odwiedzili\u015bmy i zawsze dok\u0142adnie wiedzia\u0142em gdzie jeste\u015bmy i gdzie b\u0119dziemy. W czasach wszechobecnych odbiornik\u00f3w GPS to nie jest trudne. Poza tym lubi\u0119 mapy. Przez ca\u0142\u0105 drog\u0119 24\/7 (poza pobytami w hotelach) mia\u0142em przy sobie w\u0142\u0105czony TrackLogger GPS, kt\u00f3ry rejestrowa\u0142 pozycj\u0119 co sekund\u0119. Potem taki \u015blad GPS \u0142\u0105czy si\u0119 ze zrobionymi zdj\u0119ciami w odpowiednim programie i dzi\u0119ki temu, ka\u017cde moje zdj\u0119cie ma zapisane precyzyjne wsp\u00f3\u0142rz\u0119dne geograficzne, miejsca gdzie zosta\u0142o zrobione. Dok\u0142adno\u015b\u0107 jest rz\u0119du 2-3 metr\u00f3w. To wszystko jest bardzo proste. Jakkolwiek istotnie wydaje si\u0119, \u017ce by\u0142em w tym troch\u0119 odosobniony. Nie wiem dlaczego.<\/span><\/p>\n

Zatoka Ha Long (L\u0105duj\u0105cego Smoka), to bardzo malownicze miejsce, pe\u0142ne niezwyk\u0142ych formacji skalnych. Po nocy sp\u0119dzonej w nowym i \u0142adnym hotelu, mieli\u015bmy zam\u00f3wiony rejs krajobrazowy po zatoce. Pogoda by\u0142a pi\u0119kna, bo byli\u015bmy 1100km na p\u00f3\u0142noc od Sajgonu i temperatura by\u0142a jak w Polsce wiosn\u0105. Pomi\u0119dzy 15 i 20 stopni Celsjusza. Dla mnie absolutnie idealna strefa komfortu. Poj\u0119cia nie mam, czemu niekt\u00f3rzy poubierali si\u0119, jakby szli zdobywa\u0107 Everest zim\u0105. Musieli te grube ciuchy wlec z Polski. Niepoj\u0119te. Ja by\u0142em nadal w kr\u00f3tkim r\u0119kawku, tylko dla odmiany teraz czu\u0142em si\u0119 komfortowo. Tak to mo\u017cna zwiedza\u0107. To, co zobaczyli\u015bmy na zatoce Ha Long przypomina wyspy na morzu Andama\u0144skim, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych odbyli\u015bmy rejs, b\u0119d\u0105c pierwszy raz w Tajlandii w 2012 roku. Pi\u0119kne i malownicze miejsce. Mo\u017cna fotografowa\u0107, a\u017c si\u0119 dostanie skurczu palca. Pou\u017cywa\u0142em sobie. Po zako\u0144czonym rejsie trzeba by\u0142o pakowa\u0107 si\u0119 do autokaru i jecha\u0107 do Hanoi. Spory kawa\u0142 drogi. W Hanoi zawitali\u015bmy p\u00f3\u017anym popo\u0142udniem. W planie by\u0142 jeszcze pokaz kukie\u0142ek wodnych w specjalnym teatrze z wodn\u0105 scen\u0105. Aktorzy stoj\u0105 po pas w wodzie, za kurtyn\u0105 opadaj\u0105c\u0105 do samej wody i s\u0105 niewidoczni. Za pomoc\u0105 podwodnych wysi\u0119gnik\u00f3w wyposa\u017conych w dosy\u0107 wymy\u015blne mechanizmy steruj\u0105 kukie\u0142kami, kt\u00f3re poruszaj\u0105 na powierzchni wody po stronie widz\u00f3w. To stara tradycja. Im bardziej skomplikowane lalki (maj\u0105ce wi\u0119cej ruchomych cz\u0119\u015bci) i wy\u017cszy kunszt steruj\u0105cych nimi aktor\u00f3w, tym atrakcyjniejsze przedstawienie. Mo\u017ce nie jest to osza\u0142amiaj\u0105ce widowisko, ale te\u017c i na pewno nie nudne, co sugerowali niekt\u00f3rzy. Ponadto charakterystyczne dla p\u00f3\u0142nocnego Wietnamu, wi\u0119c z pewno\u015bci\u0105 warto by\u0142o je obejrze\u0107. Z hotelu mieli\u015bmy do teatru kilka minut spacerkiem.<\/span><\/p>\n

\"Rejs<\/a>
Rejs po zatoce Ha Long<\/span><\/figcaption><\/figure>\n

Hanoi to miasto jezior. Zosta\u0142o za\u0142o\u017cone w\u015br\u00f3d nich, a obecnie wewn\u0105trz granic miasta jest ich ok. 110. Oko\u0142o po\u0142owa jest stworzona sztucznie lub przynajmniej powi\u0119kszona. Bior\u0105c pod uwag\u0119, \u017ce przez miasto p\u0142ynie jeszcze du\u017ca Rzeka Czerwona, to na brak wody nie mo\u017cna narzeka\u0107. Do\u017co wi\u0119kszy powierzchniowo Sajgon, ma jaki\u015b jeden ma\u0142y stawik. Najpi\u0119kniejszym i najbardziej znanym spo\u015br\u00f3d tych jezior, jest Jezioro Zwr\u00f3conego Miecza – Ho Hoan Kiem. Po\u0142o\u017cone mi\u0119dzy starym miastem, a pi\u0119kn\u0105 francusk\u0105 dzielnic\u0105 kolonialn\u0105 stanowi serce miasta. Na ma\u0142ej wysepce na jeziorze znajduje si\u0119 Wie\u017ca \u017b\u00f3\u0142wia, b\u0119d\u0105ca obecnie symbolem miasta. Wszystkie te dziwne nazwy s\u0105 zwi\u0105zane z dawn\u0105 legend\u0105. W XV wieku podczas najazdu Chi\u0144czyk\u00f3w (ale nie turystycznego, tylko takiego jakby bardziej militarnego) biedny rybak otrzyma\u0142 od Z\u0142otego \u017b\u00f3\u0142wia z jeziora magiczny miecz, kt\u00f3rym przep\u0119dzi\u0142 na zbit\u0105 twarz ca\u0142\u0105 armi\u0119 dynastii Ming. Oczywi\u015bcie zosta\u0142 kr\u00f3lem i wr\u00f3ci\u0142 nad jezioro, gdzie zn\u00f3w pojawi\u0142 si\u0119 Z\u0142oty \u017b\u00f3\u0142w i za\u017c\u0105da\u0142 zwrotu miecza. Zwr\u00f3cony miecz zamieni\u0142 si\u0119 w nefrytowego smoka, polata\u0142 nad jeziorem i ostatecznie skry\u0142 w g\u0142\u0119binach. Wdzi\u0119czny, m\u0142ody kr\u00f3l w dow\u00f3d wdzi\u0119czno\u015bci wybudowa\u0142 na ma\u0142ej wysepce na jeziorze trzypi\u0119trow\u0105 wie\u017c\u0119 – Thap Rua (Wie\u017c\u0119 \u017b\u00f3\u0142wia). Teraz wszystko jasne? Jak s\u0142o\u0144ce. Nie wiem, czym si\u0119 zaci\u0105gali tw\u00f3rcy tych legend, ale mia\u0142o piorunuj\u0105ce dzia\u0142anie.<\/span><\/p>\n

Tak si\u0119 z\u0142o\u017cy\u0142o, \u017ce jezioro Zwr\u00f3conego Miecza by\u0142o 5 minut spacerem od naszego hotelu. Nie mogli\u015bmy odm\u00f3wi\u0107 sobie tego spaceru, tym bardziej, \u017ce odk\u0105d zawitali\u015bmy na p\u00f3\u0142nocy Wietnamu, upa\u0142 nie doskwiera\u0142 i pogoda by\u0142a wspania\u0142a. Ca\u0142e jezioro, rosn\u0105ce wzd\u0142u\u017c brzeg\u00f3w drzewa, Wie\u017ca \u017b\u00f3\u0142wia i okoliczne zabudowania s\u0105 wieczorem przepi\u0119knie o\u015bwietlone. Widoki by\u0142y urzekaj\u0105ce, a nad jeziorem mn\u00f3stwo mieszka\u0144c\u00f3w miasta (i sporo turyst\u00f3w z naszej grupy…). Mia\u0142em tylko ma\u0142y aparacik, ale obieca\u0142em sobie, \u017ce nast\u0119pnego wieczora przyjd\u0119 z du\u017cym i zrobi\u0119 pi\u0119kne, nocne zdj\u0119cia. Tymczasem pora spa\u0107, bo pobudka o 6 rano (jakby mi \u017c\u00f3\u0142w da\u0142 miecz, to bym kogo\u015b ukatrupi\u0142).<\/span><\/p>\n

\"Wie\u017ca<\/a>
Wie\u017ca \u017b\u00f3\u0142wia na Jeziorze Zwr\u00f3conego Miecza<\/span><\/figcaption><\/figure>\n

Ostatni dzie\u0144 wycieczki objazdowej i zwiedzania. Po Hanoi chodzi si\u0119 \u015bladami Ho Chi Minh\u2019a. Zacz\u0119li\u015bmy od naj\u015bwi\u0119tszego miejsca, czyli mauzoleum Wujaszka Ho. Wujaszek spoczywa w szklanej trumnie, delikatnie o\u015bwietlony i zachowany w ca\u0142kiem dobrym stanie. Ca\u0142a heca wzi\u0119\u0142a si\u0119 oczywi\u015bcie od socjalistycznych braci z Moskwy, kt\u00f3rzy w ten spos\u00f3b zabalsamowali swojego Wujaszka Wo\u0142odi\u0119 Ilicza. \u017beby zakonserwowa\u0107 wodza dla przysz\u0142ych pokole\u0144, z\u0142amano nawet jego ostatni\u0105 wol\u0119, gdy\u017c w \u017cadnym wypadku nie \u017cyczy\u0142 sobie takiej szopki. Trudno. Obeszli\u015bmy miejsce spoczynku ojca narodu w nabo\u017cnym milczeniu, w\u015br\u00f3d tysi\u0119cy innych zwiedzaj\u0105cych, w tym delegacji zak\u0142ad\u00f3w pracy i licznych wycieczek szkolnych. Wietnam p\u00f3\u0142nocny i po\u0142udniowy nadal bardzo si\u0119 r\u00f3\u017cni\u0105, cho\u0107 s\u0105 ju\u017c zjednoczonym krajem i nikt z nikim nie walczy. Po\u0142udnie to po\u015bpiech i biznes. T\u0119tni\u0105ce \u017cyciem mrowisko. P\u00f3\u0142noc jest krajem artyst\u00f3w i poet\u00f3w. Lecz tak\u017ce zwyci\u0119skiej armii Vietcongu… Po mauzoleum by\u0142a rezydencja wodza zatrzymana w czasie. W miar\u0119 skromna. Sam Ho by\u0142 zreszt\u0105 skromnym cz\u0142owiekiem i wierzy\u0142 w swoj\u0105 racj\u0119 i s\u0142uszno\u015b\u0107 propagowanych idei. Nie do\u017cy\u0142 nawet ko\u0144ca wojny. Nie wiem, czy podoba\u0142by mu si\u0119 wsp\u00f3\u0142czesny Wietnam. Pewnie by\u0142by pot\u0119\u017cnie zdziwiony…<\/span><\/p>\n

\n
\"Mauzoleum<\/a>
Mauzoleum Ho Chi Minha<\/span><\/figcaption><\/figure>\n

Zosta\u0142a nam ju\u017c tylko \u015awi\u0105tynia Literatury, ale tym razem prawdziwa. Taka nazwa nadana budynkom zwieraj\u0105cym dokumentacj\u0119 przy \u015bwi\u0105tyniach Khmerskich to zupe\u0142nie wsp\u00f3\u0142czesny wymys\u0142. W Hanoi jest prawdziwa \u015awi\u0105tynia Literatury (Van Mieu) pochodz\u0105ca z 1070 roku. Jest to przybytek nauki. Kszta\u0142cono w nim urz\u0119dnik\u00f3w pa\u0144stwowych zgodnie z zasadami konfucjanizmu. W tamtych czasach byle \u017c\u0142\u00f3b nie m\u00f3g\u0142 zosta\u0107 urz\u0119dnikiem. Wymagane by\u0142o wykszta\u0142cenie na poziomie wsp\u00f3\u0142czesnego profesora zwyczajnego. Kandydaci kszta\u0142cili si\u0119 przez wiele lat i albo przesuwali si\u0119 o szczebel wy\u017cej (i bli\u017cej \u015awi\u0105tyni Literatury), albo odpadali z wy\u015bcigu. Nauka w Van Mieu by\u0142a ostatnim, najwy\u017cszym szczeblem wiedzy. Ciekawe miejsce. I ciekawe zwyczaje. Gdyby je wprowadzi\u0107 dzisiaj, to musieliby\u015bmy si\u0119 pewnie zadowoli\u0107 z dziesi\u0119cioma urz\u0119dnikami na ca\u0142y kraj. To by\u0142 koniec formalnego zwiedzania. Zosta\u0142a nam przeja\u017cd\u017cka po mie\u015bcie Tuk-Tukami, kt\u00f3re tutaj dla odmiany maj\u0105 nap\u0119d rowerowy, a kabina pasa\u017cer\u00f3w, jest przed, a nie za kierowc\u0105. To by\u0142a jedna z ostatnich okazji do zrobienia zdj\u0119\u0107. Wieczorem uda\u0142em si\u0119 jeszcze na nocne fotografowanie Jeziora Zwr\u00f3conego Miecza i Wie\u017cy \u017b\u00f3\u0142wia. Niestety nie mia\u0142em statywu, ale nadrabia\u0142em jako\u015bci\u0105 aparatu. Nie wysz\u0142o \u017ale.<\/span><\/p>\n

\"\u015awi\u0105tynia<\/a>
\u015awi\u0105tynia Literatury<\/span><\/figcaption><\/figure>\n

Ostatnia informacja zwi\u0105zana z Wietnamem: ma\u0142o kto wie, ale ten kraj jest drugim na \u015bwiecie producentem kawy (zaraz po Brazylii). Jak na ironi\u0119 trudno kupi\u0107 w Wietnamie dobr\u0105 kaw\u0119. Rynek \u201epodr\u00f3bek\u201d jest wspaniale rozwini\u0119ty. Pisz\u0105c \u201epodr\u00f3bka\u201d nie mam na my\u015bli czego\u015b, co kaw\u0119 udaje, ale ni\u0105 nie jest, tylko zast\u0119powanie drogich, szlachetnych gatunk\u00f3w tanimi i pospolitymi. Bardzo trudno si\u0119 przed tym broni\u0107, bo nie spr\u00f3bujesz przecie\u017c kawy, kt\u00f3r\u0105 w\u0142a\u015bnie kupujesz w fabrycznym opakowaniu. Opakowania s\u0105 nie do odr\u00f3\u017cnienia. Trzeba zda\u0107 si\u0119 po prostu na ca\u0142kowicie zaufane \u017ar\u00f3d\u0142o, bo inaczej mo\u017cna kupi\u0107 byle co za spore pieni\u0105dze nawet w du\u017cych sklepach. Dawid mia\u0142 jakoby zaufanego dostawc\u0119 i w\u0142asn\u0105 g\u0142ow\u0105 r\u0119czy\u0142, \u017ce kawa przez niego dostarczona b\u0119dzie oryginalna. Oczywi\u015bcie najwi\u0119kszym zainteresowaniem wycieczki z miejsca zacz\u0119\u0142a cieszy\u0107 si\u0119 \u201ekawa wysrana\u201d, przepraszam za kolokwializm. Chodzi oczywi\u015bcie o najdro\u017csz\u0105 kaw\u0119 \u015bwiata, kt\u00f3ra w pierwszym \u015bwiecie (Europa i Stany) osi\u0105ga ceny w okolicach 1000$ za kilogram. Dla niewtajemniczonych: s\u0105 to ziarenka kawy, kt\u00f3re zjad\u0142 \u0142askun (zwany te\u017c cywet\u0105) \u2013 taki ma\u0142y ssak z rodziny \u0142aszowatych, nie strawi\u0142 i wydali\u0142. Podobno po przej\u015bciu przez przew\u00f3d pokarmowy tego zwierzaka, kawa nabiera nadzwyczajnych walor\u00f3w smakowych. Ponadto same \u0142askuny wybieraj\u0105 pono\u0107 do ze\u017carcia tylko najlepsze owoce. Ja jestem prosty ch\u0142opak z bloku, wi\u0119c ta historia przemawia do mnie, jak promie\u0144 \u015bmierci w \u015bwi\u0105tyni Cao Dai. Lubi\u0119 dobr\u0105 kaw\u0119, ale \u017ceby spo\u017cywa\u0142 j\u0105 jeszcze kto\u015b przede mn\u0105, to ju\u017c chyba przesada? Jednak cena nie by\u0142a zaporowa wi\u0119c zdecydowali\u015bmy si\u0119 zam\u00f3wi\u0107 300g, \u017ceby popr\u00f3bowa\u0107 samemu i pochwali\u0107 si\u0119 przed znajomymi. Jak dla wszystkich nie wystarczy, to si\u0119 ich pocz\u0119stuje Jacobsem \u2013 i tak si\u0119 nie po\u0142api\u0105 (Trzeba si\u0119 uczy\u0107 od Wietnamczyk\u00f3w, nie?). Na razie, kiedy pisz\u0119 t\u0119 relacj\u0119, zafajdana kawa le\u017cy jeszcze nierozpiecz\u0119towana, wi\u0119c nie mog\u0119 si\u0119 wypowiedzie\u0107, co do jej smaku. Ani aromatu… W celu przerabiania kawy zwyk\u0142ej na wysran\u0105, zak\u0142ada si\u0119 ca\u0142e hodowle \u0142askun\u00f3w, jednak jest z nimi kupa zachodu. Po pierwsze to s\u0105 drapie\u017cniki i kaw\u0105 ich nie wykarmisz. Musz\u0105 \u017cre\u0107 co\u015b konkretnego, a ziarenka kawy mog\u0105 sobie waln\u0105\u0107 na deserek. Ponadto przez dwa miesi\u0105ce w roku maj\u0105 w og\u00f3le od kawy urlop na poratowanie zdrowia, bo sranie kaw\u0105 bez przerwy im szkodzi. Czyli wszystko zgodnie z kodeksem pracy…<\/span><\/p>\n

Cz\u0119\u015b\u0107 8 – Pattaya<\/span><\/h4>\n

Nast\u0119pnego dnia rano (Cholera! Dlaczego tak rano?!), mieli\u015bmy samolot z powrotem do Bangkoku a stamt\u0105d przejechali\u015bmy Autokarem do Pattayi. Tam zosta\u0142o nam kilka ostatnich dni na wypoczynek po intensywnym zwiedzaniu. Czy po wszystkich atrakcjach ostatnich dni co\u015b ciekawego dzia\u0142o si\u0119 jeszcze w Pattayi? No co\u015b tam si\u0119 dzia\u0142o. Pewn\u0105 atrakcj\u0105, cho\u0107 mo\u017ce bardziej ciekawostk\u0105 jest sama Pattaya. O tym za chwil\u0119. Ale przed nami by\u0142a jeszcze jedna impreza zorganizowana: rewia transseksualist\u00f3w. Kiedy jeszcze w Polsce czytali\u015bmy plan ca\u0142ej wycieczki, w tym imprez fakultatywnych, to akurat ten punkt ca\u0142kowicie zgodnie (jak rzadko) wykre\u015blili\u015bmy sobie na samym pocz\u0105tku. Jednak pan Dawid zbieraj\u0105c od nas zg\u0142oszenia ch\u0119tnych na r\u00f3\u017cne imprezy dodatkowe, o ka\u017cdej z tych rzeczy opowiedzia\u0142, co tak naprawd\u0119 zobaczymy, a co nie wynika\u0142o z suchego opisu w katalogu. Pocz\u0105tkowo z naszej grupy, podobnie jak my, w\u0142a\u015bciwie nikt si\u0119 tam nie wybiera\u0142. Jednak po \u201ezach\u0119tce\u201d Dawida zapisali si\u0119 niemal wszyscy. A uczciwie trzeba przyzna\u0107, \u017ce nie wszystko reklamowa\u0142 na si\u0142\u0119 \u2013 niekt\u00f3re pozycje zasugerowa\u0142 delikatnie, jako nie warte czasu i pieni\u0119dzy. Dlaczego rewia transseksualist\u00f3w? Ot\u00f3\u017c okazuje si\u0119, \u017ce Tajlandia z bli\u017cej nieznanych powod\u00f3w jest \u015bwiatow\u0105 stolic\u0105 tego nurtu. Zjawisko, g\u0142\u0119boko zreszt\u0105 zakorzenione w tradycji, przyj\u0119\u0142o tak\u0105 skal\u0119, \u017ce kilka lat temu oficjalnie wprowadzono w przepisach prawa cywilnego \u201etrzeci\u0105 p\u0142e\u0107\u201d \u2013 Kathoey. Taki wpis mo\u017cna mie\u0107 w dowodzie osobistym. Teoretycznie obowi\u0105zuje to w obie strony, jednak w praktyce odbywa si\u0119 tylko w jedn\u0105 \u2013 ch\u0142opcy zostaj\u0105 dziewczynami. Poniewa\u017c skala jest naprawd\u0119 ogromna, to zjawisko z pewno\u015bci\u0105 jest w tym rejonie jako\u015b uwarunkowane genetycznie. Ch\u0142opcy, kt\u00f3rzy psychicznie czuj\u0105 si\u0119 dziewczynkami rozpoczynaj\u0105 proces zmiany p\u0142ci ju\u017c jako dzieci. Wraz z wiekiem przechodz\u0105 kolejne stopnie za pomoc\u0105 odzia\u0142ywa\u0144 farmakologicznych (hormonalnych) i chirurgicznych, aby ostatecznie wkraczaj\u0105c w doros\u0142o\u015b\u0107 nie posiada\u0107 ju\u017c praktycznie \u017cadnych fizycznych cech m\u0119skich. Cech psychicznych nie mieli w zasadzie od urodzenia. Zdaj\u0119 sobie spraw\u0119, jak tego typu rzeczy odbierane s\u0105 w naszym kr\u0119gu kulturowym, zreszt\u0105 nie jeste\u015bmy wyj\u0105tkiem od stereotypu, dlatego od razu odfajkowali\u015bmy sobie spraw\u0119, jako nieinteresuj\u0105c\u0105. Skoro jednak zawsze ogl\u0105damy rzeczy odmienne i charakterystyczne dla miejsca, w kt\u00f3rym przebywamy, to po doinformowaniu nas o wszystkich aspektach przez Dawida, jednak si\u0119 zapisali\u015bmy.<\/span><\/p>\n

Rewia odbywa\u0142a si\u0119 w du\u017cym teatrze Alcazar. Je\u015bli chodzi o stron\u0119 techniczn\u0105 i artystyczn\u0105, to mucha nie siada. Mo\u017ce nie jestem znawc\u0105 takich wyst\u0119p\u00f3w, ale wszystko by\u0142o dopi\u0119te na ostatni guzik. Wspania\u0142e dekoracje z wielkim rozmachem, wymienne sceny, \u015bwiat\u0142a, muzyka \u2013 wszystko na najwy\u017cszym poziomie. Co najwa\u017cniejsze \u2013 przedstawienie w \u017cadnym wypadku nie by\u0142o tak skonstruowane, \u017ceby jakim\u015b istotnym jego punktem by\u0142 sam fakt, \u017ce na scenie wyst\u0119powa\u0142y osoby p\u0142ci innej, ni\u017c ich naturalna biologiczna. Sk\u0142ada\u0142o si\u0119 z kilku osobnych scenek narodowych: tajska, chi\u0144ska, arabska, wietnamska, khmerska, nawet rosyjska. Pewnie pod adresem turyst\u00f3w wyst\u0119puj\u0105cych w znacz\u0105cych ilo\u015bciach. Do ka\u017cdej dobrana by\u0142a charakterystyczna scenografia, muzyka, choreografia i bardzo bogate stroje. Jak dla mnie wyst\u0119py na naprawd\u0119 wysokim poziomie. Na scenie m\u0119\u017cczy\u017ani i kobiety, ciekawe ta\u0144ce narodowe, bardzo fajna muzyka, wspania\u0142e dekoracje podkre\u015blone bardzo profesjonalnym o\u015bwietleniem. Kilka kabaretowo-humorystycznych wtr\u0105ce\u0144. Gdzie\u015b z ty\u0142u g\u0142owy cz\u0142owiek ca\u0142y czas mia\u0142 \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce wszystkie osoby wyst\u0119puj\u0105ce na scenie urodzi\u0142y si\u0119, jako ch\u0142opcy, jednak patrz\u0105c na wyst\u0119py… zero szans, \u017ceby co\u015b zauwa\u017cy\u0107. Nawet b\u0119d\u0105c \u015bwiadomymi, na co patrzymy, nie mogli\u015bmy wyszuka\u0107 \u017cadnej \u201efa\u0142szywki\u201d. Nie maj\u0105c tej \u015bwiadomo\u015bci ka\u017cdy zachwyca\u0142by si\u0119 wyj\u0105tkowo pi\u0119knymi dziewczynami ta\u0144cz\u0105cymi na scenie. Sylwetki, twarze, detale, na kt\u00f3re mimo woli zwracali\u015bmy nawet baczniejsz\u0105 uwag\u0119, ni\u017c przy \u201enormalnych\u201d wyst\u0119pach scenicznych. Nic nie zdradza\u0142o \u201epodmiany\u201d. Powiem tak \u2013 od tamtej pory, je\u015bli mia\u0142bym si\u0119 zada\u0107 z jak\u0105\u015b Tajk\u0105, to raczej sprawdz\u0119 akt urodzenia. W\u0142asnym oczom na pewno wierzy\u0107 nie mo\u017cna. Pytali\u015bmy Dawida po czym mo\u017cna odr\u00f3\u017cni\u0107. W\u0142a\u015bciwie po niczym. Tajki nie s\u0105 wysokie, wi\u0119c je\u015bli spotkasz pi\u0119kn\u0105 dziewczyn\u0119 z d\u0142ugimi nogami, to ewentualnie mo\u017cna mie\u0107 pewne podejrzenia. Poza tym zostaje tylko sprawdzenie metryki, lub szczeg\u00f3\u0142owe badania medyczne. Wyszli\u015bmy z rewii nieco skonfundowani…<\/span><\/p>\n

\"Rewia<\/a>
Rewia w teatrze Alcazar<\/span><\/figcaption><\/figure>\n

No i jeszcze sama Pattaya. Do lat 60-tych ubieg\u0142ego wieku, by\u0142a to niewielka rybacka wioska 120km na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od Bangkoku. Nic szczeg\u00f3lnego. Losy tego miejsca odmieni\u0142a wojna w Wietnamie. \u017bo\u0142nierze Wietnamscy walczyli oczywi\u015bcie 24\/7\/365, ale Amerykanie mogli sobie pozwoli\u0107 na rotacyjn\u0105 wymian\u0119 oddzia\u0142\u00f3w. Wojsko zluzowane z linii frontu potrzebowa\u0142o rozrywek, \u017ceby oderwa\u0107 si\u0119 od okropno\u015bci wojny. Jakich rozrywek najbardziej oczekuj\u0105 pro\u015bci \u017co\u0142nierze, b\u0119d\u0105cy dodatkowo po drugiej stronie kuli ziemskiej od swoich dom\u00f3w, dziewczyn czy \u017con? No wiadomo. W\u0142a\u015bnie takie rozrywki zacz\u0119\u0142y by\u0107 \u015bwiadczone w Tajlandii, gdzie Amerykanie mieli swoje \u201ebazy wypoczynkowe\u201d. Stolic\u0105 tej zabawy zosta\u0142a Pattaya. Po zako\u0144czeniu wojny uby\u0142o \u017co\u0142nierzy, ale rozkr\u0119cony biznes zacz\u0105\u0142 przyci\u0105ga\u0107 cywilnych klient\u00f3w. W ten spos\u00f3b Pattaya zosta\u0142a \u015bwiatow\u0105 stolic\u0105 sex-turystyki, a m\u00f3wi\u0105c bez ogr\u00f3dek: najwi\u0119kszym burdelem Azji. Obecna Pattaya to ju\u017c nie wioska, tylko niemal 100-tysi\u0119czne miasto. Natomiast z ca\u0142\u0105 przyleg\u0142\u0105 aglomeracj\u0105 zbli\u017ca si\u0119 do p\u00f3\u0142 miliona mieszka\u0144c\u00f3w. Do tego dochodzi blisko 7 milion\u00f3w turyst\u00f3w rocznie (Angkor odwiedza 2 miliony). Znamienne, bior\u0105c pod uwag\u0119, \u017ce do zwiedzania w\u0142a\u015bciwie nic tu nie ma, a pla\u017ce s\u0105 raczej kiepskie. Po choler\u0119 ta kupa ludzi tam jedzie? Mo\u017ce nie konkretnie po choler\u0119, ale po inne choroby na pewno. Miasto roz\u0142o\u017cy\u0142o si\u0119 nad \u015bredniej wielko\u015bci zatok\u0105 i ca\u0142y nadmorski bulwar o d\u0142ugo\u015bci blisko 5km pocz\u0105wszy od godziny 20 zaczyna zamienia\u0107 si\u0119 w wystaw\u0119 \u017cywego towaru wszelkiego wieku, wymiar\u00f3w, koloru, budowy i p\u0142ci. Poszukuj\u0105cy bez problem\u00f3w znajdzie wszystko. Jednak wzd\u0142u\u017c d\u0142ugiego bulwaru Beach Road nie jest to bardzo nachalne. Natomiast ko\u0144cowe, po\u0142udniowe 500 metr\u00f3w, wydzielone bramami i nosz\u0105ce nazw\u0119 Walking Street (nazwa stosowna, bo to deptak), to ju\u017c st\u0119\u017cone i skoncentrowane siedlisko z\u0142a i zepsucia.<\/span><\/p>\n

\"Wej\u015bcie<\/a>
Wej\u015bcie na Walking Street<\/span><\/figcaption><\/figure>\n

Bezpo\u015brednio po wyj\u015bciu z rewii w teatrze Alcazar, postanowili\u015bmy jeszcze z jednymi znajomymi z naszej grupy uda\u0107 si\u0119 do tej jaskini lwa i szatana i w\u0142asnymi oczami zajrze\u0107 w bramy piekie\u0142. Podjechali\u015bmy kawa\u0142ek tak\u0105 oryginaln\u0105 taks\u00f3wk\u0105 (otwarty z ty\u0142u pickup z \u0142awkami) i w odleg\u0142o\u015bci jakich\u015b 100 metr\u00f3w od wej\u015bciowej bramy z wielkim \u015bwiec\u0105cym napisem \u201eWalking Street\u201d, stan\u0119li\u015bmy na w\u0142asnych nogach. Wszyscy przybrali\u015bmy odwa\u017cne miny ludzi, kt\u00f3rzy wiedz\u0105, czego chc\u0105, niczego si\u0119 nie boj\u0105 i nic ich nie zaskoczy i udali\u015bmy si\u0119 w stron\u0119 wyzywaj\u0105cych czerwonych \u015bwiate\u0142, aby zmierzy\u0107 si\u0119 ze z\u0142em wcielonym. Wieczorem na bulwarze jest t\u0142oczno, ale po wej\u015bciu w sam\u0105 Walking Street zrobi\u0142 si\u0119 po prostu dziki t\u0142ok. Kasyna, kluby go-go, g\u0142o\u015bna, ci\u0119\u017cka muzyka, bary i knajpy podejrzanej reputacji, ale tak\u017ce lokale o zdecydowanie wysokim standardzie. Jednak przede wszystkim wsz\u0119dzie dziewczyny. W kusych (cz\u0119sto bardziej, ni\u017c kusych) strojach firmowych, w kolorze danego lokalu, z numerami na tabliczkach. Tu ju\u017c nikt nic nie udaje. Wszyscy wiedz\u0105 o co chodzi i po co tu s\u0105. Oczywi\u015bcie rzeka ludzi t\u0142ocz\u0105cych si\u0119 na deptaku, to pewnie w 95% tury\u015bci ciekawi tego miejsca, jak my, ale nawet pozosta\u0142e 5% to i tak kupa klient\u00f3w. Ciekawie rozgl\u0105dali\u015bmy si\u0119 na boki, robili\u015bmy zdj\u0119cia (nie ma z tym problemu, nie trzeba fotografowa\u0107 p\u00f3\u0142go\u0142ych dziewczyn ukradkiem) i w pewnym sensie ch\u0142on\u0119li\u015bmy atmosfer\u0119 miejsca. Bardzo specyficzn\u0105. Lecz, co rzuci\u0142o mi si\u0119 w oczy od samego pocz\u0105tku, to \u017ce ta atmosfera jest kompletnie aseksualna. Ca\u0142e otoczenie, t\u0142um i zgie\u0142k, ha\u0142as, wyziewy z kuchni i co tam jeszcze, powoduj\u0105, \u017ce mo\u017cna my\u015ble\u0107 o wszystkim, tylko nie o… wiadomo czym. Nie zmieniaj\u0105 tego nawet niekt\u00f3re ca\u0142kiem atrakcyjne dziewczyny dodatkowo niedwuznacznie usi\u0142uj\u0105ce na siebie zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na wszelkie mo\u017cliwe sposoby. Wyrywaj\u0105 facet\u00f3w z t\u0142umu niemal jak na w\u0119dk\u0119. Jeste\u015b z w\u0142asn\u0105 kobiet\u0105? No problem! Dla niej te\u017c si\u0119 zraz kto\u015b znajdzie \u2013 mamy super facet\u00f3w!… Troch\u0119 jakby szokuj\u0105ce :). Jednak z ca\u0142\u0105 pewno\u015bci\u0105 na tej ulicy by\u0142a reprezentowana bardzo liczna grupa, kt\u00f3rej wszystkie wymienione czynniki nie przeszkadzaj\u0105, i kt\u00f3ra bez problemu skupia si\u0119 na meritum tego miejsca. W ko\u0144cu bez popytu nie ma poda\u017cy. A poda\u017c by\u0142a tam na poziomie Everestu. Z trudem przebili\u015bmy si\u0119 na drugi koniec deptaka i zacz\u0119\u0142o si\u0119 przerzedza\u0107. Wyszli\u015bmy za drug\u0105 bram\u0119 i skr\u0119cili\u015bmy na d\u0142ugie, morskie molo, \u017ceby troch\u0119 odetchn\u0105\u0107 i nabra\u0107 powietrza i si\u0142 na drog\u0119 powrotn\u0105. Trzeba by\u0142o przebi\u0107 si\u0119 przez ten przybytek ponownie, w przeciwnym kierunku. Wracali\u015bmy ju\u017c znacznie pewniej, gdy\u017c wiedzieli\u015bmy czego si\u0119 spodziewa\u0107.<\/span><\/p>\n

\"Jaskinia<\/a>
Jaskinia lwa<\/span><\/figcaption><\/figure>\n

Po pewnym czasie wr\u00f3cili\u015bmy na bulwar Beach Road, z kt\u00f3rego przybyli\u015bmy. Mieli\u015bmy do wyboru szuka\u0107 jakiego\u015b transportu, lub pokona\u0107 z buta dziel\u0105ce nas od hotelu ponad 4 km. \u017beby och\u0142on\u0105\u0107 poszli\u015bmy piechot\u0105. Wzd\u0142u\u017c ca\u0142ego nadmorskiego bulwaru w dalszym ci\u0105gu pe\u0142no by\u0142o pa\u0144 oferuj\u0105cych swoje wdzi\u0119ki, jednak po dwukrotnym przej\u015bciu przez Walking Street, traktowali\u015bmy je ju\u017c jak dekoracje uliczne. Jako facet powinienem si\u0119 chyba jako\u015b ustosunkowa\u0107 do ca\u0142ej sprawy. Powiem tak: pomijaj\u0105c ju\u017c nawet kwestie etyczne, moralne (cho\u0107 dla mnie osobi\u015bcie s\u0105 nie do pomini\u0119cia), lokalowe, fizjologiczne i jakie tam jeszcze \u2013 nawet gdybym by\u0142 samotnym kawalerem, kt\u00f3ry w\u0142a\u015bnie wr\u00f3ci\u0142 z 10-letniego pobytu na bezludnej wyspie: nie skorzysta\u0142bym. I wcale nie sztywny kr\u0119gos\u0142up moralny jest g\u0142\u00f3wn\u0105 przeszkod\u0105, tylko zwyk\u0142a niech\u0119\u0107 do sposobu serwowania us\u0142ug, a przede wszystkim pospolity instynkt samozachowawczy. W dzisiejszych czasach taki numerek mo\u017cna przyp\u0142aci\u0107 ca\u0142kowicie \u015bmierteln\u0105 chorob\u0105. W miejscu takim jak to, powiedzia\u0142bym, \u017ce du\u017co wi\u0119ksza jest szansa co\u015b z\u0142apa\u0107, ni\u017c nie z\u0142apa\u0107. Nie potrafi\u0119 sobie wyobrazi\u0107, jak mo\u017cna ryzykowa\u0107 \u017cycie dla takiej sprawy. Szale\u0144stwo. A jednak, jak przytomnie zauwa\u017cy\u0142y nasze panie, szale\u0144c\u00f3w mijali\u015bmy w\u0142a\u015bnie ca\u0142e grupy. Dopiero na lu\u017aniejszym bulwarze zwr\u00f3cili\u015bmy uwag\u0119 na, powiedzia\u0142bym, hordy facet\u00f3w pod\u0105\u017caj\u0105ce w stron\u0119, z kt\u00f3rej my w\u0142a\u015bnie wracali\u015bmy. Facet\u00f3w w wi\u0119kszo\u015bci siwych, \u0142ysych, grubych i niem\u0142odych. Ciacha to nie by\u0142y. Szli grupami w wiadomym kierunku. Niemal wszyscy biali, g\u0142\u00f3wnie Australijczycy i Europejczycy, niekt\u00f3rzy z piwkiem w r\u0119ku dla dodania sobie animuszu, niekt\u00f3rzy z nieobecnymi, rozszerzonymi \u017arenicami, wi\u0119c po czym\u015b mocniejszym ni\u017c piwko, czy nawet mocny trunek. Wida\u0107 nie zawsze wystarcza odwagi, \u017ceby stan\u0105\u0107 do walki z otwart\u0105 przy\u0142bic\u0105. Niekt\u00f3rzy si\u0119 znieczulaj\u0105. Nasz\u0142a mnie refleksja, \u017ce to nie jest weso\u0142e miejsce. Nasz hotel sta\u0142 na p\u00f3\u0142nocnym ko\u0144cu bulwaru, a wi\u0119c dok\u0142adnie po drugiej stronie, ni\u017c Walking Street, ale nawet jeszcze tu zdarza\u0142y si\u0119 panie oczekuj\u0105ce na ulicy, na szybki zarobek, lub ksi\u0119cia z bajki, kt\u00f3ry na zawsze zabierze je do lepszego \u015bwiata. Podobno to te\u017c si\u0119 zdarza.<\/span><\/p>\n

To by\u0142 ostatni akcent wyprawy. Cho\u0107 byli\u015bmy w Pattayi jeszcze kilka dni, to nie wybrali\u015bmy si\u0119 wi\u0119cej na Walking Street (bez \u017calu), a nadmorskim bulwarem spacerowali\u015bmy tylko za dnia. Po kilku dniach Dreamliner Lotu bez \u017cadnych przyg\u00f3d zabra\u0142 nas do Warszawy i kolejna nasza wyprawa dobieg\u0142a ko\u0144ca. Na razie nie mamy planu, gdzie w przysz\u0142ym roku. Iwonka planowa\u0142a RPA, ale wycofali loty Dreamlinerem, wi\u0119c sprawa upad\u0142a. Czekamy na nowe oferty i ciekawe kierunki.<\/span><\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Relacja z wycieczki po Tajlandii, Kambod\u017cy i Wietnamie Luty, Marzec\u00a02016 [google_map_easy id=”2″] Cz\u0119\u015b\u0107 1 – Bangkok Je\u017adzi cz\u0142owiek po \u015bwiecie i je\u017adzi… Marzenia z dzieci\u0144stwa mi si\u0119 ko\u0144cz\u0105 :). Tym razem geneza wybranego kierunku jest zupe\u0142nie inna. Nie przypominam sobie, \u017cebym w m\u0142odo\u015bci us\u0142ysza\u0142 nazw\u0119 Angkor Wat. Cho\u0107 w zasadzie powinienem, gdy\u017c miejsce zosta\u0142o ponownie […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[2],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/sydor.net.pl\/wordpress\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21"}],"collection":[{"href":"https:\/\/sydor.net.pl\/wordpress\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/sydor.net.pl\/wordpress\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sydor.net.pl\/wordpress\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sydor.net.pl\/wordpress\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=21"}],"version-history":[{"count":35,"href":"https:\/\/sydor.net.pl\/wordpress\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":651,"href":"https:\/\/sydor.net.pl\/wordpress\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/21\/revisions\/651"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/sydor.net.pl\/wordpress\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=21"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/sydor.net.pl\/wordpress\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=21"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/sydor.net.pl\/wordpress\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=21"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}